Bilişim Etiği
Dijital dünyada doğru ve yanlış davranışları belirleyen bilişim etiği ilkelerini inceliyor ve günlük hayatımıza uygulanabilir kurallara dönüştürüyoruz.
- Bilişim Etiği ve İlkeleri
Öğrenme çıktıları
BTY.5.4.1 Bilişim etiği kural ve ilkelerini yorumlayabilme
- a) Bilişim etiği ile ilgili temel kavramları inceler.
- b) Bilişim etiği kural ve ilkelerini bağlamdan kopmadan günlük hayatta kullanılacak şekilde dönüştürür.
- c) Bilişim etiği kural ve ilkelerine uygun davranmanın önemini yeniden ifade eder.
Düşünelim, konuşalım
- 1Bir arkadaşınızın fotoğrafını izin almadan paylaşmak doğru mu?
Öğretmen için: olası cevaplar
Olası cevaplar: Çoğu "hayır" der; bazıları "güzel fotoğrafsa sorun yok" der.
Varılacak nokta: Başkasının fotoğrafı onun kişisel bilgisidir; izinsiz paylaşmak gizliliğe saygı ilkesine aykırıdır.
Cevap gelmezse: "Sizin hiç beğenmediğiniz bir fotoğrafınız sizden habersiz paylaşılsa ne hissederdiniz?" diye sorun. Gerekirse: "Kızardık ya da üzülürdük. Bu yüzden başkasının fotoğrafını paylaşmadan önce izin alırız."
- 2İnternette kimse bizi görmüyor diye kurallar değişir mi?
Öğretmen için: olası cevaplar
Olası cevaplar: "Hayır, kurallar aynı"; bazıları dürüstçe "insanlar daha rahat davranıyor" der.
Varılacak nokta: Dijital dünyada da gerçek hayattaki ahlaki ilkeler geçerlidir; bunlara bilişim etiği denir.
Cevap gelmezse: "Bir dükkândan izinsiz bir şey almak yanlışsa, internetten başkasının oyununu izinsiz kopyalamak nasıl?" diye sorun. Gerekirse: "İkisi de yanlış. İnternette görünmüyor olmamız kuralları değiştirmez."
- 3Başkasının ödevini kopyalayıp kendi adınızla teslim etmek neden yanlıştır?
Öğretmen için: olası cevaplar
Olası cevaplar: "Haksızlık", "emek onun", "kopya çekmek", "bir şey öğrenmeyiz".
Varılacak nokta: Başkasının emeğini kendimizinmiş gibi göstermek emeğe saygı ve doğruluk ilkelerine aykırıdır.
Cevap gelmezse: "Saatlerce çalışıp yaptığınız resmi başkası kendi adıyla yarışmaya gönderse ne olur?" diye sorun. Gerekirse: "Emeğiniz çalınmış olur. Başkasının ödevini kendi adımızla teslim etmek de aynısıdır."
- 4Yüz yüze söylemeyeceğiniz bir sözü mesajla yazmak daha mı kolay? Neden?
Öğretmen için: olası cevaplar
Olası cevaplar: "Evet, karşımızdakinin yüzünü görmüyoruz", "daha cesur oluyoruz", "hemen silebiliriz sanıyoruz".
Varılacak nokta: Ekranın arkasında karşıdakinin üzüldüğünü görmediğimiz için kırıcı sözler kolaylaşır; siber zorbalık böyle başlar.
Cevap gelmezse: Kişisel deneyim istemeden genel sorun: "Mesajla yazılan kırıcı bir söz, yüz yüze söylenenden daha az mı acıtır?" Gerekirse: "Hayır, aynı acıtır. Yüz yüze söylemeyeceğimiz sözü ekranda da yazmayız."
Etik ve bilişim etiği
Etik, neyin doğru neyin yanlış olduğunu belirleyen ahlaki ilkelerdir. Bilişim etiği ise bilgisayar, internet ve dijital araçları kullanırken uymamız gereken bu ilkelerdir.
Kural her zaman yazılı olmayabilir; ölçü, başkalarına ve kendimize zarar vermemektir. Bazı etik dışı davranışlar ise aynı zamanda suçtur ve yasayla cezalandırılır (başkasının hesabına izinsiz girmek gibi).
Bilişim etiğinin ilkeleri
Başkasının mesajını, fotoğrafını, bilgisini izinsiz okumam, paylaşmam.
Başkasının yazısını, çizimini, müziğini kendiminmiş gibi kullanmam; kaynak gösteririm.
Yalan ve doğrulanmamış bilgi yaymam.
Kırıcı, aşağılayıcı yorum yazmam; siber zorbalığa ortak olmam.
Başkasının hesabına girmem, şifresini denemem, zararlı dosya göndermem.
Yaptığım paylaşımın sonuçlarından sorumlu olduğumu bilirim.
Etik mi, değil mi?
Siber zorbalık
Siber zorbalık, internet ve telefon yoluyla birini tekrar tekrar üzmek, korkutmak, alay etmek ya da dışlamaktır.
Kırıcı mesaj ve yorumlar, utandırıcı fotoğraf paylaşmak, gruptan dışlamak, adına sahte hesap açmak.
Cevap vermem, kişiyi engellerim, ekran görüntüsüyle kanıt saklar ve güvendiğim bir yetişkine anlatırım.
Paylaşmam, alkışlamam; zorbalığa uğrayana destek olur, bir yetişkine haber veririm.
Etik ikilemler: sen olsan ne yapardın?
Tartışın, sonra önerilen davranışı açın.
Arkadaşın ortak bilgisayarda hesabını açık unutmuş.Cevabı göster
Hesabına bakmam ve hiçbir şey yazmam. Oturumu kapatır ya da arkadaşıma haber veririm (gizliliğe saygı).
Ödevin için çok güzel bir paragraf buldun.Cevabı göster
Aynen kopyalamam. Kendi cümlelerimle yazar, yararlandığım yeri kaynak olarak belirtirim (emeğe saygı).
Sınıf grubunda bir arkadaşın hakkında alaycı bir resim paylaşıldı.Cevabı göster
Paylaşmam ve gülme ifadesi bırakmam. Arkadaşıma destek olur, bir öğretmene haber veririm (nezaket, sorumluluk).
Etik Mahkeme: Sanal Dünyada Yargı Var!
Öğrenciler etik vaka kartlarını savunma, iddia ve jüri rolleriyle tartışır.
- Etik vaka kartlarını dağıtın (EBA materyali).
- Bir grup iddia, bir grup savunma, diğerleri jüri olur.
- Jüri kararını hangi etik ilkeye dayandırdığını açıklar.
- Sınıf, vakadan günlük hayata uygulanabilir bir kural çıkarır.
Dijital Dünyada Etik Kahramanlar
Öğrenciler bir etik ilkeyi temsil eden bir kahraman ve sloganı tasarlar.
- Bir ilke seçin.
- Kahramanınızın adını, gücünü ve sloganını yazın.
Bu haftanın diğer EBA materyalleri
Karekodu telefonla okutun ya da karta dokunun. EBA materyalleri EBA girişi ister ve yeni sekmede açılır.
Kendimizi sınayalım
Bugün neler öğrendik?
- Bilişim etiği, dijital dünyada doğru davranmamızı sağlayan ilkelerdir; ölçü zarar vermemektir.
- İlkeler: gizlilik, emek, doğruluk, nezaket, güvenlik, sorumluluk.
- Siber zorbalığa cevap vermem, kanıt saklar, bir yetişkine anlatırım.
- etik
- bilişim etiği
- emeğe saygı
- gizlilik
- siber zorbalık
Gelecek derse hazırlık
Kullandığınız uygulamalardan birinin gizlilik ayarlarını (bir yetişkinle birlikte) inceleyin. Hangi bilgileri kimler görebiliyor?
Defterime yazıyorum
Sınavdan önce tekrar etmek için defterine yaz. Başlığı ve tarihi unutma!
1. Etik ve bilişim etiği
- Etik
- Neyin doğru, neyin yanlış olduğunu belirleyen ahlaki ilkelerdir.
- Bilişim etiği
- Bilgisayar, internet ve dijital araçları kullanırken uymamız gereken ahlaki ilkelerdir. Ölçü başkalarına ve kendimize zarar vermemektir.
Dikkat: Bazı etik dışı davranışlar aynı zamanda suçtur ve yasayla cezalandırılır (başkasının hesabına izinsiz girmek gibi).
2. Bilişim etiğinin ilkeleri
| İlke | Ne yaparım / ne yapmam? |
|---|---|
| Gizliliğe saygı | Başkasının mesajını, fotoğrafını, bilgisini izinsiz okumam, paylaşmam. |
| Emeğe saygı | Başkasının yazısını, çizimini, müziğini kendiminmiş gibi kullanmam; kaynak gösteririm. |
| Doğruluk | Yalan ve doğrulanmamış bilgi yaymam. |
| Nezaket | Kırıcı, aşağılayıcı yorum yazmam; siber zorbalığa ortak olmam. |
| Güvenlik | Başkasının hesabına girmem, şifresini denemem, zararlı dosya göndermem. |
| Sorumluluk | Paylaşımlarımın sonuçlarından sorumlu olduğumu bilirim. |
3. Etik mi, değil mi?
| Etik davranış | Etik olmayan davranış |
|---|---|
| Kullandığı görselin kaynağını yazmak | Arkadaşının şifresini tahmin edip hesabına girmek |
| Arkadaşının izniyle fotoğrafını paylaşmak | Ödevi internetten kopyalayıp teslim etmek |
| Ortak bilgisayardan çıkış yapmak | Birini grup sohbetinden alay ederek çıkarmak |
| Yanlış bilgiyi düzeltmek | Lisanssız oyun kopyası dağıtmak |
4. Siber zorbalık
Siber zorbalık, internet ve telefon yoluyla birini tekrar tekrar üzmek, korkutmak, alay etmek ya da dışlamaktır: kırıcı mesaj ve yorumlar, utandırıcı fotoğraf paylaşmak, gruptan dışlamak, adına sahte hesap açmak.
- Uğrarsam: Cevap vermem, kişiyi engellerim, ekran görüntüsüyle kanıt saklar, güvendiğim bir yetişkine (aile, öğretmen, rehber öğretmen) anlatırım.
- Görürsem: Paylaşmam, alkışlamam; zorbalığa uğrayana destek olur, bir yetişkine haber veririm.
Dikkat: Yüz yüze söylemeyeceğim bir sözü ekranın arkasında da yazmam.
5. Etik ikilemler
- Arkadaşım ortak bilgisayarda hesabını açık unuttu → Bakmam, oturumu kapatırım (gizlilik).
- Ödevim için güzel bir paragraf buldum → Kendi cümlelerimle yazar, kaynağı belirtirim (emek).
- Grupta bir arkadaşım hakkında alaycı bir resim paylaşıldı → Paylaşmam, arkadaşıma destek olur, öğretmene söylerim (nezaket, sorumluluk).
- Bilişim etiğinin ölçüsü: zarar vermemek.
- İlkeler: gizlilik, emek, doğruluk, nezaket, güvenlik, sorumluluk.
- Siber zorbalıkta: cevap verme, kanıt sakla, yetişkine anlat.
- Etik ve bilişim etiği kavramlarını tanımla.
- Bilişim etiğinin altı ilkesini yaz.
- Emeğe saygı ilkesine uygun ve aykırı birer davranış yaz.
- Siber zorbalık nedir? İki örnek ver.
- Siber zorbalığa uğrarsan ve tanık olursan ne yaparsın?
- Ortak bilgisayarda açık kalan bir hesap görürsen ne yapmalısın? Hangi ilkeye dayanıyor?
Kendimi deniyorum — cevap anahtarı (yalnız öğretmen)
5. Sınıf Bilişim · 18. Hafta: Bilişim Etiği — Kendimi deniyorum cevap anahtarı
Etik ve bilişim etiği kavramlarını tanımla.
Etik: neyin doğru, neyin yanlış olduğunu belirleyen ahlaki ilkeler. Bilişim etiği: bilgisayar, internet ve dijital araçları kullanırken uymamız gereken ahlaki ilkeler; ölçü başkalarına ve kendimize zarar vermemektir.
Bilişim etiğinin altı ilkesini yaz.
Gizliliğe saygı, emeğe saygı, doğruluk, nezaket, güvenlik, sorumluluk.
Emeğe saygı ilkesine uygun ve aykırı birer davranış yaz.
Uygun: kullandığı görselin kaynağını yazmak. Aykırı: ödevi internetten kopyalayıp kendi adıyla teslim etmek (lisanssız oyun dağıtmak da olur).
Siber zorbalık nedir? İki örnek ver.
İnternet ve telefon yoluyla birini tekrar tekrar üzmek, korkutmak, alay etmek ya da dışlamaktır. Örnekler: kırıcı mesaj ve yorumlar yazmak, utandırıcı fotoğraf paylaşmak (gruptan dışlamak, adına sahte hesap açmak).
Siber zorbalığa uğrarsan ve tanık olursan ne yaparsın?
Uğrarsam: cevap vermem, kişiyi engellerim, ekran görüntüsüyle kanıt saklar ve güvendiğim bir yetişkine anlatırım. Tanık olursam: paylaşmam ve alkışlamam; zorbalığa uğrayana destek olur, bir yetişkine haber veririm.
Ortak bilgisayarda açık kalan bir hesap görürsen ne yapmalısın? Hangi ilkeye dayanıyor?
Hesaba bakmam, oturumu kapatırım (ve arkadaşıma haber veririm). Gizliliğe saygı ilkesine dayanır.
# başlık · - madde · **kalın** · boş satır = yeni paragraf. Not yalnız bu tarayıcıda saklanır; başka tahtaya taşımak için Öğretmen alanındaki "Dışa aktar"ı kullanın.
Haftanın videosu
Bu hafta için hazır bir video yok. Kendi seçtiğiniz bir videoyu ekleyebilirsiniz.
Ders hazırlığı ve materyaller
Dersten önce
- "Bilişim Etiği İlkeleri", "Etik Senaryo Örnekleri" ve "Etik Vaka/Rol Kartları" materyallerini EBA'dan açın.
Önerilen ders akışı
- 5 dk Dikkat çekme
- 10 dk Etik ve bilişim etiği + ilkeler
- 5 dk Etik mi, değil mi?
- 30 dk Etkinlik 1: Etik Mahkeme
- 10 dk Siber zorbalık + etik ikilemler
- 15 dk Etkinlik 2: Etik Kahramanlar
EBA materyalleri (kılavuz kitaptaki karekodlar)
Bağlantılar yeni sekmede açılır ve EBA girişi ister — tahtada öğretmen hesabınızla oturum açın. EBA bu içeriklerin başka bir sayfaya gömülmesine izin vermez.
Ders materyalleri
- Tema Özeti kılavuz s. 151
- Bilişim Etiği İlkeleri kılavuz s. 154
- Bilişim Etiği Sunu kılavuz s. 154
- Etik Senaryo Örnekleri kılavuz s. 154
- Etik Vaka/Rol Kartları kılavuz s. 156
Ölçme ve değerlendirme formları
Ölçme ve değerlendirme
Akran değerlendirme ve öğretmen gözlem formu.
Kendi içeriklerim
Her bölümün altındaki "Bu bölüme görsel ekle" ile kendi görsellerinizi ekleyin, aşağıdaki düğmeyle görselleri sunuma ayrı slayt olarak katın; "Defterime yazıyorum" bölümünde kendi ders notunuzu yazın.
Yükleniyor…
Görseller ve notlar sunucuya gönderilmez; yalnız bu tarayıcıda saklanır. Tarayıcı verisi silinirse kaybolur: düzenli olarak Dışa aktar ile yedek alın, dosyayı başka tahtada İçe aktar ile açın. Öğrenci fotoğrafı ya da kişisel bilgi içeren görsel eklemeyin (KVKK).
Sınıf ortamı
İşaretlerseniz bilgisayar gerektiren etkinliklerdeki "tahta ve kâğıtla" alternatifleri açık gelir. Simülasyonlar tek bir tahta ekranında sınıfça yapılabilecek şekilde tasarlandı. Tercih bu tarayıcıda hatırlanır.
Maarif Modeli: 4. tema künyesi
Kaynak: Bilişim Teknolojileri ve Yazılım Dersi Öğretim Programı (TYMM). Tema toplam 4 ders saati.
- Alan becerileri
- BTYAB6. Dijital Güvenlik Önlemleri Alma (BTYAB6.1. Dijital Güvenlik Önlemlerini Yönetme)
- Kavramsal beceriler
- KB2.14. Yorumlama
- Eğilimler
- E1.1. MerakE3.2. Odaklanma
- Sosyal-duygusal öğrenme becerileri
- SDB1.2. Kendini Düzenleme (Öz Düzenleme)SDB2.1. İletişimSDB2.2. İş BirliğiSDB2.3. Sosyal FarkındalıkSDB3.3. Sorumlu Karar Verme
- Değerler
- D8. Mahremiyet
- Okuryazarlık becerileri
- OB1. Bilgi OkuryazarlığıOB2. Dijital Okuryazarlık
- Disiplinler arası ilişkiler
- Sosyal Bilgiler
- Beceriler arası ilişkiler
- KB2.10. Çıkarım YapmaKB2.13. YapılandırmaKB2.18. Tartışma
Zenginleştirme (erken kavrayanlar için)
- Bilişim etiğini anlatan kısa bir film ya da animasyon senaryosu hazırlama.
- Bir etik senaryosunu derinlemesine inceleyip çözüm önerileri geliştirme.
- Gizlilik ve güvenlik için okul çapında bir bilgilendirme kampanyası tasarlama.
Destekleme (zorlananlar için)
- Bilişim etiği kurallarını anlatan kısa animasyonlar izleyip tartışma.
- Doğru-yanlış ya da eşleştirme oyunlarıyla etik kurallarını pekiştirme.
- Gerçek bir gizlilik ihlali örneğini inceleyip nasıl önlenebileceğini anlatma.