5. Sınıf · 19. Hafta 8–12 Şubat 2027 4. Tema · Bilişim Etiği ve Siber Güvenlik

Dijital Ortamda Gizlilik ve Güvenlik

Dijital ortamlarda karşılaşabileceğimiz gizlilik ve güvenlik risklerini belirliyor, alabileceğimiz önlemleri ve bilgi güvenliğinin temel bileşenlerini öğreniyoruz.

Dijital Ortamlarda Gizlilik ve Güvenlik

Öğrenme çıktıları

BTY.5.4.2 Dijital ortamlarda gizlilik ve güvenlik önlemlerini yönetebilme

a) Dijital ortamlarda karşılaşabileceği gizlilik ve güvenlik risklerini belirler.
b) Dijital ortamlarda alabileceği gizlilik ve güvenlik önlemlerini belirler.
c) Dijital ortamlarda bilgi gizliliği ve güvenliğinin temel bileşenlerini ayırt eder.
ç) Dijital ortamda karşılaşılan bir durumu gizlilik ve güvenlik önlemleri açısından değerlendirir.

Dikkat Çekme

Düşünelim, konuşalım

1
"Tebrikler, telefon kazandınız! Bilgilerinizi girin." mesajı gelse ne yaparsınız?

Öğretmen için: olası cevaplar

Olası cevaplar: "Sevinirim, girerim" ya da "Sahte, tıklamam"; bazıları "anneme sorarım" der.

Varılacak nokta: Katılmadığımız bir çekilişi kazandığını söyleyen ve bilgi isteyen mesaj oltalamadır; tıklamaz, bilgi vermez, bir yetişkine gösteririz.

Cevap gelmezse: "Hiç katılmadığınız bir çekilişi kazanabilir misiniz?" diye sorun. Gerekirse: "Hayır. Bu mesajın amacı bilgilerimizi çalmak; buna oltalama denir. Simülasyonda ipuçlarını birlikte bulacağız."
2
Şifreniz "123456" olsaydı ne olurdu?

Öğretmen için: olası cevaplar

Olası cevaplar: "Herkes tahmin ederdi", "hesabım çalınırdı", "çok kolay".

Varılacak nokta: Zayıf şifre hesabın kolayca ele geçirilmesine yol açar; güçlü şifre uzun ve karışık olmalıdır.

Cevap gelmezse: "Bir kapıya kilit yerine iple bağlanmış bir düğüm koysak ne olur?" diye sorun. Gerekirse: "Kolayca açılır. '123456' de en çok denenen şifrelerdendir ve saniyeler içinde bulunur."
3
Hangi bilgilerimizi asla paylaşmamalıyız?

Öğretmen için: olası cevaplar

Olası cevaplar: Şifre, adres, telefon numarası, kimlik numarası, okul adı, konum, banka kartı bilgileri, tatil planı.

Varılacak nokta: Kişisel bilgilerimizi paylaşmak (aşırı paylaşım) güvenliğimizi ve gizliliğimizi tehlikeye atar.

Cevap gelmezse: "Tanımadığınız biri sizi bulmak isteseydi hangi bilgiye ihtiyaç duyardı?" diye sorun. Gerekirse: "Adresimiz, okulumuz ve konumumuz. Bunları ve şifremizi asla paylaşmayız."
4
Bir uygulama neden rehberinize ya da konumunuza erişmek istesin?

Öğretmen için: olası cevaplar

Olası cevaplar: "İşine yarayacağı için", "arkadaş bulmak için", "reklam için", "bilgi toplamak için".

Varılacak nokta: Bazı uygulamaların işi için izin gerekir (harita için konum); bazıları gereksiz izinlerle bilgi toplar. Her izni sorgulamalıyız.

Cevap gelmezse: "Bir el feneri uygulaması rehberinizi neden istesin?" diye sorun. Gerekirse: "İstemesine gerek yok. Uygulamanın işi için gerekmeyen izin şüphelidir; vermeyiz."

Konu

Dijital riskler

Oltalama (sahte mesaj)

Ödül, kargo, banka gibi görünen sahte mesaj ya da sitelerle şifre ve bilgi çalmak.

Zararlı yazılım

Bilinmeyen dosya ve bağlantılarla cihaza bulaşıp veriyi bozan ya da çalan programlar (virüs gibi).

Zayıf şifre

Kolay tahmin edilen şifreler hesabın ele geçirilmesine yol açar.

Aşırı paylaşım

Adres, okul, konum ve tatil planı paylaşmak güvenliği tehlikeye atar.

Siber zorbalık

İnternette alay etme, tehdit, dışlama ve utandırma.

Tanımadık kişiler

Kendini farklı biri gibi gösteren kişilerle konuşmak ve buluşmak.

Konu

Bilgi güvenliğinin üç bileşeni

Gizlilik: Bilgiyi yalnız görmesi gereken kişiler görebilir (şifre, gizlilik ayarları).

Bütünlük: Bilgi izinsiz değiştirilmemiş, doğru ve eksiksizdir.

Erişilebilirlik: Bilgiye ihtiyaç duyduğumuzda ulaşabiliriz (yedekleme, düzenli güncelleme).

EBA materyali Dijital Ortamlarda Bilgi Gizliliği ve Güvenliği Sunusu EBA'da aç

EBA materyali Paylaşım Bilgi Rehberi İnfografik EBA'da aç

EBA materyali Bilgi Güvenliği Temel Bileşenleri İnfografik EBA'da aç

Konu

Güçlü şifre ve güvenli profil

Şifre alanına farklı şifreler yazarak gücünü ölçün. (Gerçek şifrenizi yazmayın!)

Bu etkileşimli bölüm için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.

Konu

Oltalama Dedektifi

Gelen mesajları inceleyin: güvenli mi, oltalama mı? Karar verin, sonra ipuçlarını görün.

Bu etkileşimli bölüm için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.

Beş ipucuna bakın: aciliyet, şüpheli bağlantı, şifre ya da kişisel bilgi isteği, inanılmaz ödül, tuhaf gönderen.

Konu

Risk ve önlem

Konu

Güvenlik önlemlerim

Şifrem en az 8 karakter; büyük-küçük harf, rakam ve işaret içeriyor, kimseyle paylaşmıyorum.
Tanımadığım bağlantıya tıklamıyor, bilinmeyen dosyayı açmıyorum.
Cihazımı ve uygulamalarımı güncel tutuyorum.
Ortak bilgisayarda işim bitince oturumu kapatıyorum.
Rahatsız olduğum bir durumda ekran görüntüsü alıp bir yetişkine haber veriyorum.

Etkinlik 1

Dijital Tehdit Dedektifi

20 dk Grup etkinliği

Gruplar örnek mesaj ve ekranları inceleyip hangisinin tehdit olduğunu gerekçeleriyle belirler.

"Dijital Tehdit Dedektifi" mini quizini (EBA) ya da Oltalama Dedektifi simülasyonunu tahtada birlikte çözün.
Her tehdit için bir önlem yazın.

EBA materyali Dijital Ortamlarda Karşılaşılan Tehditler EBA'da aç

EBA materyali Dijital Tehdit Dedektifi Etkileşimli Mini Quiz EBA'da aç

Etkinlik 2

Gizliliği Koru! Dijital Kampanya

25 dk Grup etkinliği

Gruplar okul için bir güvenlik kampanyası afişi ya da sloganı hazırlar.

Bir risk seçin.
Kısa ve akılda kalıcı bir slogan ve görsel hazırlayın.
Kampanyanızı sınıfa sunun.

EBA materyali Dijital Ortam Kartları EBA'da aç

EBA materyali Dijital Senaryo Kartları ve Dijital Sunum Başlıkları EBA'da aç

EBA

Bu haftanın diğer EBA materyalleri

Karekodu telefonla okutun ya da karta dokunun. EBA materyalleri EBA girişi ister ve yeni sekmede açılır.

EBA materyali Örnek Video EBA'da aç

Pekiştirme

Kendimizi sınayalım

Hangisi güçlü bir şifredir?
- 123456
- adim2014
- Gk!7mavi_Deniz
- sifre
"Bilgiye yalnız yetkili kişilerin ulaşabilmesi" hangi bileşendir?
- Gizlilik
- Bütünlük
- Erişilebilirlik
- Sıkıştırma
Ödül kazandığınızı söyleyen bir bağlantı geldi. Ne yaparsınız?
- Hemen tıklarım
- Bilgilerimi girerim
- Tıklamam, bir yetişkine gösteririm
- Arkadaşlarıma gönderirim
Dosyaların düzenli yedeklenmesi bilgi güvenliğinin hangi bileşenini korur?
- Erişilebilirlik
- Gizlilik
- Önyargı
- Hizalama
Bir notunuzun izinsiz değiştirilmesi hangi bileşenin bozulmasıdır?
- Bütünlük
- Erişilebilirlik
- Gizlilik
- Hız

Özet

Bugün neler öğrendik?

Başlıca riskler: oltalama, zararlı yazılım, zayıf şifre, aşırı paylaşım, siber zorbalık, tanımadık kişiler.
Bilgi güvenliği: gizlilik, bütünlük, erişilebilirlik.
Oltalamanın ipuçları: aciliyet, şüpheli bağlantı, bilgi isteği, inanılmaz ödül, tuhaf gönderen.

oltalama
zararlı yazılım
güçlü şifre
gizlilik
bütünlük
erişilebilirlik

Gelecek derse hazırlık

Şubat tatilinde gözlem yapın: Günlük hayatta kaç farklı yapay zekâ uygulamasıyla karşılaştınız? Listeleyin.

Ders notu

Defterime yazıyorum

Sınavdan önce tekrar etmek için defterine yaz. Başlığı ve tarihi unutma!

5. Sınıf Bilişim · 19. Hafta: Dijital Ortamda Gizlilik ve GüvenlikTarih: ....../....../20....

1. Dijital ortamdaki riskler

Risk	Açıklama
Oltalama (sahte mesaj)	Ödül, kargo, banka gibi görünen sahte mesaj ya da sitelerle şifre ve bilgi çalmak.
Zararlı yazılım	Bilinmeyen dosya ve bağlantılarla cihaza bulaşıp veriyi bozan ya da çalan programlar (virüs gibi).
Zayıf şifre	Kolay tahmin edilen şifre hesabın ele geçirilmesine yol açar.
Aşırı paylaşım	Adres, okul, konum, tatil planı paylaşmak güvenliği tehlikeye atar.
Siber zorbalık	İnternette alay etme, tehdit, dışlama, utandırma.
Tanımadık kişiler	Kendini farklı biri gibi gösteren kişilerle konuşmak ve buluşmak.

2. Oltalamayı tanımak

Oltalama mesajlarında genellikle şu ipuçları bulunur:

Aciliyet ve korkutma: "2 saat içinde güncellemezseniz hesabınız silinecek!"
Şüpheli bağlantı: tanımadığımız, garip uzantılı adresler.
Şifre ya da kişisel bilgi isteği: gerçek kurumlar mesajla şifre istemez.
İnanılmaz ödül: katılmadığımız bir çekilişi kazanmak.
Tuhaf gönderen: harf hatalı, tanımadık adresler.

Dikkat: Oltalama mesajına tıklamam, cevap vermem, bilgi yazmam; bir yetişkine gösterir ve silerim.

3. Güçlü şifre

En az 8 karakter (daha uzunu daha iyi).
Büyük-küçük harf, rakam ve işaret karışık.
Adım, doğum tarihim, "123456" gibi tahmin edilebilir bilgiler yok.
Kimseyle paylaşılmaz, her hesapta farklıdır.

Örnek: "123456" ve "adim2014" zayıf; "Gk!7mavi_Deniz" güçlü bir şifredir.

4. Bilgi güvenliğinin üç bileşeni

Bileşen	Anlamı	Nasıl korunur?
Gizlilik	Bilgiyi yalnız görmesi gereken kişiler görebilir.	Şifre, gizlilik ayarları
Bütünlük	Bilgi izinsiz değiştirilmemiş, doğru ve eksiksizdir.	Yetkisiz kişilerin erişimini engellemek
Erişilebilirlik	Bilgiye ihtiyaç duyduğumuzda ulaşabiliriz.	Yedekleme, düzenli güncelleme

5. Güvenlik önlemlerim

Tanımadığım bağlantıya tıklamam, bilinmeyen dosyayı açmam.
Cihazımı ve uygulamalarımı güncel tutarım.
Ortak bilgisayarda işim bitince oturumu kapatırım.
Rahatsız olduğum durumda ekran görüntüsü alıp bir yetişkine haber veririm.

Unutma!

Riskler: oltalama, zararlı yazılım, zayıf şifre, aşırı paylaşım, siber zorbalık, tanımadık kişiler.
Bilgi güvenliği = gizlilik + bütünlük + erişilebilirlik.
Gerçek kurumlar mesajla şifre istemez.

Kendimi deniyorum

Dijital ortamdaki altı riski yaz.
Oltalama nedir? Bir oltalama mesajının beş ipucunu yaz.
Güçlü bir şifrenin özelliklerini yaz ve bir örnek oluştur (gerçek şifreni yazma).
Bilgi güvenliğinin üç bileşenini açıkla.
Yedekleme hangi bileşeni korur?
"Telefon kazandınız, bilgilerinizi girin" mesajı gelirse ne yaparsın?
Zararlı yazılımdan korunmak için iki önlem yaz.

Kendimi deniyorum — cevap anahtarı (yalnız öğretmen)

5. Sınıf Bilişim · 19. Hafta: Dijital Ortamda Gizlilik ve Güvenlik — Kendimi deniyorum cevap anahtarı

Dijital ortamdaki altı riski yaz.
Oltalama (sahte mesaj), zararlı yazılım, zayıf şifre, aşırı paylaşım, siber zorbalık, tanımadık kişiler.
Oltalama nedir? Bir oltalama mesajının beş ipucunu yaz.
Oltalama: ödül, kargo, banka gibi görünen sahte mesaj ya da sitelerle şifre ve bilgi çalmaktır. İpuçları: aciliyet ve korkutma, şüpheli bağlantı, şifre ya da kişisel bilgi isteği, inanılmaz ödül, tuhaf gönderen.
Güçlü bir şifrenin özelliklerini yaz ve bir örnek oluştur (gerçek şifreni yazma).
En az 8 karakter (daha uzunu daha iyi); büyük-küçük harf, rakam ve işaret karışık; ad ya da doğum tarihi gibi tahmin edilebilir bilgi yok; kimseyle paylaşılmaz, her hesapta farklıdır. Örnek: Gk!7mavi_Deniz.
Bilgi güvenliğinin üç bileşenini açıkla.
Gizlilik: bilgiyi yalnız görmesi gereken kişiler görür. Bütünlük: bilgi izinsiz değiştirilmemiş, doğru ve eksiksizdir. Erişilebilirlik: bilgiye ihtiyaç duyduğumuzda ulaşabiliriz.
Yedekleme hangi bileşeni korur?
Erişilebilirliği. Dosyalar bozulsa ya da silinse bile yedekten yeniden ulaşabiliriz.
"Telefon kazandınız, bilgilerinizi girin" mesajı gelirse ne yaparsın?
Tıklamam, cevap vermem, hiçbir bilgi yazmam. Bunun bir oltalama mesajı olduğunu bilirim, bir yetişkine gösterir ve silerim.
Zararlı yazılımdan korunmak için iki önlem yaz.
Tanımadığım bağlantıya tıklamam ve bilinmeyen dosyayı açmam; cihazımı ve uygulamalarımı güncel tutarım.

Video

Haftanın videosu

Bu hafta için hazır bir video yok. Kendi seçtiğiniz bir videoyu ekleyebilirsiniz.

Yalnız öğretmen

Ders hazırlığı ve materyaller

Dersten önce

"Dijital Tehdit Dedektifi" quizini ve "Paylaşım Bilgi Rehberi" infografiğini EBA'dan açın.

Önerilen ders akışı

5 dk Dikkat çekme
10 dk Dijital riskler + bilgi güvenliği
15 dk Oltalama Dedektifi + güçlü şifre
20 dk Etkinlik 1: Dijital Tehdit Dedektifi
25 dk Etkinlik 2: Gizliliği Koru!
5 dk Risk ve önlem eşleştirme

EBA materyalleri (kılavuz kitaptaki karekodlar)

Bağlantılar yeni sekmede açılır ve EBA girişi ister — tahtada öğretmen hesabınızla oturum açın. EBA bu içeriklerin başka bir sayfaya gömülmesine izin vermez.

Ders materyalleri

Ölçme ve değerlendirme formları

Ölçme ve değerlendirme

Tema sonu ölçme-değerlendirme soruları (EBA); kampanya ürünleri dereceli puanlama anahtarıyla.

Kendi içeriklerim

Her bölümün altındaki "Bu bölüme görsel ekle" ile kendi görsellerinizi ekleyin, aşağıdaki düğmeyle görselleri sunuma ayrı slayt olarak katın; "Defterime yazıyorum" bölümünde kendi ders notunuzu yazın.

Yükleniyor…

Görseller ve notlar sunucuya gönderilmez; yalnız bu tarayıcıda saklanır. Tarayıcı verisi silinirse kaybolur: düzenli olarak Dışa aktar ile yedek alın, dosyayı başka tahtada İçe aktar ile açın. Öğrenci fotoğrafı ya da kişisel bilgi içeren görsel eklemeyin (KVKK).

Sınıf ortamı

Sınıfımda öğrenci bilgisayarı yok

İşaretlerseniz bilgisayar gerektiren etkinliklerdeki "tahta ve kâğıtla" alternatifleri açık gelir. Simülasyonlar tek bir tahta ekranında sınıfça yapılabilecek şekilde tasarlandı. Tercih bu tarayıcıda hatırlanır.

Maarif Modeli: 4. tema künyesi

Kaynak: Bilişim Teknolojileri ve Yazılım Dersi Öğretim Programı (TYMM). Tema toplam 4 ders saati.

Alan becerileri: BTYAB6. Dijital Güvenlik Önlemleri Alma (BTYAB6.1. Dijital Güvenlik Önlemlerini Yönetme)
Kavramsal beceriler: KB2.14. Yorumlama
Eğilimler: E1.1. MerakE3.2. Odaklanma
Sosyal-duygusal öğrenme becerileri: SDB1.2. Kendini Düzenleme (Öz Düzenleme)SDB2.1. İletişimSDB2.2. İş BirliğiSDB2.3. Sosyal FarkındalıkSDB3.3. Sorumlu Karar Verme
Değerler: D8. Mahremiyet
Okuryazarlık becerileri: OB1. Bilgi OkuryazarlığıOB2. Dijital Okuryazarlık
Disiplinler arası ilişkiler: Sosyal Bilgiler
Beceriler arası ilişkiler: KB2.10. Çıkarım YapmaKB2.13. YapılandırmaKB2.18. Tartışma

Zenginleştirme (erken kavrayanlar için)

Bilişim etiğini anlatan kısa bir film ya da animasyon senaryosu hazırlama.
Bir etik senaryosunu derinlemesine inceleyip çözüm önerileri geliştirme.
Gizlilik ve güvenlik için okul çapında bir bilgilendirme kampanyası tasarlama.

Destekleme (zorlananlar için)

Bilişim etiği kurallarını anlatan kısa animasyonlar izleyip tartışma.
Doğru-yanlış ya da eşleştirme oyunlarıyla etik kurallarını pekiştirme.
Gerçek bir gizlilik ihlali örneğini inceleyip nasıl önlenebileceğini anlatma.