İçeriğe geç
Ders MerkeziDP Pano
5. Sınıf · 21. Hafta 22–26 Şubat 2027 5. Tema · Yapay Zekâ

Yapay Zekânın Alt Dalları

Yapay zekâ uygulamalarını görüntü işleme, doğal dil işleme, ses tanıma, robotik gibi alt dallara göre grupluyoruz.

  • Yapay Zekâ Kullanım Alanları ve Alt Dalları
Öğrenme çıktıları

BTY.5.5.1 Yapay zekâ uygulamalarını sınıflandırabilme

  • a) Yapay zekâ uygulamalarını belirler.
  • b) Yapay zekâ uygulamalarının çalışma sistemi bileşenlerini ilişkilendirir.
  • c) Yapay zekâ uygulamalarını alt boyutlara göre gruplandırır.
Vergi Haftası
Dikkat Çekme

Düşünelim, konuşalım

  1. 1
    Kamerası olan bir robot neyi "görebilir"?
    Öğretmen için: olası cevaplar

    Olası cevaplar: Nesneler, insanlar, engeller, renkler, yazılar, yüzler.

    Varılacak nokta: Görüntü işleme, kameradaki görüntüden nesne, yüz ve yazıları tanır; robotlar bunu engellerden kaçmak için kullanır.

    Cevap gelmezse: "Robot süpürge koltuğa neden çarpmıyor?" diye sorun. Gerekirse: "Kamerası ya da algılayıcısıyla engeli 'görüyor'. Görüntüden nesne tanımaya görüntü işleme denir."

  2. 2
    Bir yapay zekâ yazdığımız cümlenin mutlu mu üzgün mü olduğunu anlayabilir mi?
    Öğretmen için: olası cevaplar

    Olası cevaplar: "Evet, kelimelerden", "Hayır, duygusu yok".

    Varılacak nokta: Doğal dil işleme yazılı dili anlar ve cümledeki duyguyu tahmin edebilir; ama kendisi duygu hissetmez.

    Cevap gelmezse: "'Bugün harika bir gün!' ile 'Hiçbir şey yolunda gitmedi' cümlelerinden hangisi mutlu?" diye sorun. Gerekirse: "Kelimelerden anlıyoruz. Yapay zekâ da kelimelerden duyguyu tahmin edebilir; buna doğal dil işleme denir."

  3. 3
    Konuşarak kontrol edilen cihazlar nasıl çalışır?
    Öğretmen için: olası cevaplar

    Olası cevaplar: "Sesimizi dinliyor", "mikrofonla", "söylediğimizi anlıyor".

    Varılacak nokta: Ses tanıma konuşmayı yazıya çevirir, doğal dil işleme ne istendiğini anlar; ikisi birlikte komutu yerine getirir.

    Cevap gelmezse: Sesli asistana "Işıkları aç" demeyi canlandırın: "Önce ne yapması gerekir: sesi duymak mı, anlamak mı?" Gerekirse: "Önce sesi yazıya çevirir (ses tanıma), sonra ne istendiğini anlar (doğal dil işleme)."

  4. 4
    İnsanın hangi yeteneklerini taklit eden makineler biliyorsunuz?
    Öğretmen için: olası cevaplar

    Olası cevaplar: Görmek (kamera), konuşmak (sesli asistan), duymak, yürümek (robot), çeviri yapmak, satranç oynamak.

    Varılacak nokta: Her alt dal insanın bir yeteneğini taklit eder: görme, dil, duyma, hareket, deneyimden öğrenme.

    Cevap gelmezse: Tahtaya "görmek, duymak, konuşmak, yürümek" yazıp sorun: "Bunların her birini yapan bir makine sayabilir misiniz?" Gerekirse siz eşleştirin: "Yüz kilidi görür, sesli asistan duyar, çeviri dili anlar, robot süpürge hareket eder."

Konu

Alt dallar

Görüntü işleme

Görüntüdeki nesne, yüz ve yazıları tanır. Yüz kilidi, plaka okuma.

Doğal dil işleme

Yazılı dili anlar ve üretir. Çeviri, sohbet botu, yazım önerisi.

Ses tanıma

Konuşmayı yazıya ya da komuta çevirir. Sesli asistan, sesle yazma.

Robotik

Algılayıp hareket eden makineler. Robot süpürge, fabrika robotu.

Makine öğrenmesi

Veriden örüntü öğrenip tahmin yapma; diğer dalların temelidir.

Öneri sistemleri

Tercihlerimize göre ürün, video, müzik önerir.

EBA materyali Yapay Zekânın Alt Dalları - Poster EBA'da aç
EBA materyali Yapay Zekânın Alt Dalları - Özet Tablo EBA'da aç
Konu

İnsan yeteneği ve yapay zekâ karşılığı

İnsan yeteneğiAlt dalÖrnek uygulama
GörmekGörüntü işlemeFotoğraftaki yazıyı okuyan uygulama
Okumak ve yazmakDoğal dil işlemeOtomatik çeviri, sohbet botu
DuymakSes tanıma"Işıkları aç" komutunu anlayan asistan
Hareket etmekRobotikEngellere çarpmadan temizlik yapan robot süpürge
Deneyimden öğrenmekMakine öğrenmesiSpam e-postaları ayıklayan filtre
Konu

Hangi alt dal?

Görüntü işleme
  • Yüz tanıma ile kilit açma
  • Fotoğraftaki yazıyı okuma
Doğal dil işleme
  • Otomatik çeviri
  • Sohbet botu
Ses tanıma
  • Sesle mesaj yazdırma
  • "Işıkları aç" komutu
Robotik
  • Robot süpürge
  • Depoda paket taşıyan robot
Konu

Bir uygulama birden fazla alt dalı birlikte kullanabilir. Sesli asistan önce konuşmayı ses tanıma ile yazıya çevirir, sonra doğal dil işleme ile ne istendiğini anlar ve cevabı yine sese dönüştürür. Robot süpürge ise robotik ile hareket eder, görüntü işleme ile engelleri görür.

Etkinlik 1

Yapay Zekâ Sahnede

30 dk Grup etkinliği / canlandırma

Gruplar bir alt dalı canlandırır; diğerleri hangi alt dal olduğunu tahmin eder.

  1. Ben Kimim oyun kartlarını dağıtın (EBA).
  2. Her grup kendi alt dalını diyalogla canlandırır.
  3. Sınıf tahmin eder ve gruplandırma tablosunu doldurur.
EBA materyali Ben Kimim Oyunu Kartları EBA'da aç
EBA materyali Yapay Zekâ Sahnede - Etkinlik Afişi EBA'da aç
EBA materyali Yapay Zekâ Sahnede - Örnek Diyalog Kartları EBA'da aç
EBA materyali Yapay Zekâ Sahnede - Örnek Cümle Kalıpları EBA'da aç
EBA materyali Yapay Zekâ Sahnede - Emoji Seti EBA'da aç
EBA materyali Yapay Zekâ Sahnede - Gruplandırma Tablosu-Şablon EBA'da aç
EBA materyali Yapay Zekâ Sahnede - Gruplandırma Tablosu-Dolu EBA'da aç
Pekiştirme

Kendimizi sınayalım

  1. Sesli asistanın konuşmayı anlaması hangi alt dala örnektir?

    • Robotik
    • Ses tanıma
    • Görüntü işleme
    • Tablolama

  2. Otomatik çeviri hangi alt daldır?

    • Doğal dil işleme
    • Robotik
    • Görüntü işleme
    • Donanım

  3. Otoparkta plakayı okuyan kamera hangi alt dalı kullanır?

    • Görüntü işleme
    • Ses tanıma
    • Doğal dil işleme
    • Öneri sistemi

  4. Diğer alt dalların temelini oluşturan, veriden öğrenme alanı hangisidir?

    • Makine öğrenmesi
    • Robotik
    • Ses tanıma
    • Kelime işlemci
Özet

Bugün neler öğrendik?

  • Başlıca alt dallar: görüntü işleme, doğal dil işleme, ses tanıma, robotik, makine öğrenmesi.
  • Her alt dal insanın bir yeteneğini taklit eder: görmek, dili anlamak, duymak, hareket etmek.
  • Bir uygulama birden fazla alt dalı birlikte kullanabilir.
  • görüntü işleme
  • doğal dil işleme
  • ses tanıma
  • robotik
  • makine öğrenmesi

Gelecek derse hazırlık

Bir yapay zekâ uygulaması hakkınızda hangi bilgileri topluyor olabilir? Düşünüp gelin.

Ders notu

Defterime yazıyorum

Sınavdan önce tekrar etmek için defterine yaz. Başlığı ve tarihi unutma!

5. Sınıf Bilişim · 21. Hafta: Yapay Zekânın Alt DallarıTarih: ....../....../20....

1. Yapay zekânın alt dalları

Alt dalNe yapar?Örnek
Görüntü işlemeGörüntüdeki nesne, yüz ve yazıları tanır.Yüz kilidi, plaka okuma
Doğal dil işlemeYazılı dili anlar ve üretir.Çeviri, sohbet botu, yazım önerisi
Ses tanımaKonuşmayı yazıya ya da komuta çevirir.Sesli asistan, sesle yazma
RobotikÇevresini algılayıp hareket eden makineler.Robot süpürge, fabrika robotu
Makine öğrenmesiVeriden örüntü öğrenip tahmin yapar; diğer dalların temelidir.Spam e-posta filtresi
Öneri sistemleriTercihlerimize göre ürün, video, müzik önerir.Film önerileri

2. İnsan yeteneği ve yapay zekâ

Her alt dal insanın bir yeteneğini taklit eder:

İnsan yeteneğiAlt dal
GörmekGörüntü işleme
Okumak ve yazmakDoğal dil işleme
DuymakSes tanıma
Hareket etmekRobotik
Deneyimden öğrenmekMakine öğrenmesi

3. Bir uygulama, birden fazla alt dal

Bir uygulama birden fazla alt dalı birlikte kullanabilir.

  • Sesli asistan: ses tanıma (konuşmayı yazıya çevirir) + doğal dil işleme (ne istendiğini anlar).
  • Robot süpürge: robotik (hareket) + görüntü işleme (engelleri görür).
  • Fotoğraftan çeviri: görüntü işleme (yazıyı okur) + doğal dil işleme (çevirir).

4. Uygulamaları alt dallarına göre gruplamak

Gruplarken şunu sorarız: Uygulama neyi algılıyor (görüntü, yazı, ses) ya da ne yapıyor (hareket ediyor mu)?

Görüntü işlemeDoğal dil işlemeSes tanımaRobotik
Yüz tanıma ile kilit açmaOtomatik çeviriSesle mesaj yazdırmaRobot süpürge
Fotoğraftaki yazıyı okumaSohbet botu"Işıkları aç" komutuDepoda paket taşıyan robot
Otopark plaka okumaYazım önerisiSesli aramaOtomatik park eden araba

5. Alt dallar günlük hayatımızda

Sabah uyandığımızdan akşama kadar birçok alt dalla karşılaşırız: telefonun kilidini yüzümüzle açarken görüntü işleme, sesli asistana hava durumunu sorarken ses tanıma ve doğal dil işleme, video platformunda önerilere bakarken öneri sistemleri, evde temizlik yapan robot süpürgede robotik çalışır. Hepsinin arkasında örneklerden öğrenen makine öğrenmesi vardır.

Dikkat: Alt dallar ayrı ayrı öğrenilir ama gerçek ürünlerde çoğu zaman birlikte çalışır.

Unutma!
  • Alt dallar: görüntü işleme, doğal dil işleme, ses tanıma, robotik, makine öğrenmesi.
  • Makine öğrenmesi diğer dalların temelidir.
Kendimi deniyorum
  1. Yapay zekânın beş alt dalını ve birer örneğini yaz.
  2. Otomatik çeviri, yüz kilidi ve "ışıkları aç" komutu hangi alt dallara aittir?
  3. Robotik nedir? Bir örnek ver.
  4. Makine öğrenmesi neden diğer dalların temelidir?
  5. Sesli asistan hangi alt dalları birlikte kullanır? Açıkla.
  6. Her alt dalın taklit ettiği insan yeteneğini yaz.
Kendimi deniyorum — cevap anahtarı (yalnız öğretmen)

5. Sınıf Bilişim · 21. Hafta: Yapay Zekânın Alt Dalları — Kendimi deniyorum cevap anahtarı

  1. Yapay zekânın beş alt dalını ve birer örneğini yaz.

    Görüntü işleme: yüz kilidi. Doğal dil işleme: otomatik çeviri. Ses tanıma: sesli asistan. Robotik: robot süpürge. Makine öğrenmesi: spam e-posta filtresi. (Öneri sistemleri: film önerileri.)

  2. Otomatik çeviri, yüz kilidi ve "ışıkları aç" komutu hangi alt dallara aittir?

    Otomatik çeviri: doğal dil işleme. Yüz kilidi: görüntü işleme. "Işıkları aç" komutu: ses tanıma (ve doğal dil işleme).

  3. Robotik nedir? Bir örnek ver.

    Çevresini algılayıp hareket eden makinelerle ilgilenen alt daldır. Örnek: robot süpürge (fabrika robotu, otomatik park eden araba).

  4. Makine öğrenmesi neden diğer dalların temelidir?

    Veriden örüntü öğrenip tahmin yapar; görüntü işleme, ses tanıma ve doğal dil işleme gibi dallar da örneklerden öğrenerek çalışır.

  5. Sesli asistan hangi alt dalları birlikte kullanır? Açıkla.

    Ses tanıma konuşmayı yazıya çevirir; doğal dil işleme yazıya dönüşen cümleden ne istendiğini anlar ve cevap üretir.

  6. Her alt dalın taklit ettiği insan yeteneğini yaz.

    Görmek → görüntü işleme; okumak ve yazmak → doğal dil işleme; duymak → ses tanıma; hareket etmek → robotik; deneyimden öğrenmek → makine öğrenmesi.

Video

Haftanın videosu

Bu hafta için hazır bir video yok. Kendi seçtiğiniz bir videoyu ekleyebilirsiniz.

Bağlantı yalnız bu tarayıcıda saklanır, sunucuya gönderilmez. Video, siz Oynat'a basana kadar yüklenmez (youtube-nocookie.com). Okul ağı YouTube'u engelliyorsa video açılmaz; EBA bağlantıları aşağıdadır.

Yalnız öğretmen

Ders hazırlığı ve materyaller

Dersten önce

  • "Yapay Zekânın Alt Dalları" posteri ve Ben Kimim oyun kartlarını EBA'dan açın.

Önerilen ders akışı

  1. 5 dk Dikkat çekme
  2. 15 dk Alt dallar + insan yeteneği tablosu
  3. 10 dk Hangi alt dal? + birden fazla alt dal
  4. 30 dk Etkinlik: Yapay Zekâ Sahnede
  5. 10 dk Pekiştirme

EBA materyalleri (kılavuz kitaptaki karekodlar)

Bağlantılar yeni sekmede açılır ve EBA girişi ister — tahtada öğretmen hesabınızla oturum açın. EBA bu içeriklerin başka bir sayfaya gömülmesine izin vermez.

Ders materyalleri

Ölçme ve değerlendirme formları

Ölçme ve değerlendirme

Yapay Zekâ Sahnede ara değerlendirme formları (EBA).

Kendi içeriklerim

Her bölümün altındaki "Bu bölüme görsel ekle" ile kendi görsellerinizi ekleyin, aşağıdaki düğmeyle görselleri sunuma ayrı slayt olarak katın; "Defterime yazıyorum" bölümünde kendi ders notunuzu yazın.

Yükleniyor…

Görseller ve notlar sunucuya gönderilmez; yalnız bu tarayıcıda saklanır. Tarayıcı verisi silinirse kaybolur: düzenli olarak Dışa aktar ile yedek alın, dosyayı başka tahtada İçe aktar ile açın. Öğrenci fotoğrafı ya da kişisel bilgi içeren görsel eklemeyin (KVKK).

Sınıf ortamı

İşaretlerseniz bilgisayar gerektiren etkinliklerdeki "tahta ve kâğıtla" alternatifleri açık gelir. Simülasyonlar tek bir tahta ekranında sınıfça yapılabilecek şekilde tasarlandı. Tercih bu tarayıcıda hatırlanır.

Maarif Modeli: 5. tema künyesi

Kaynak: Bilişim Teknolojileri ve Yazılım Dersi Öğretim Programı (TYMM). Tema toplam 8 ders saati.

Alan becerileri
BTYAB1. Bilişim Teknolojilerini Kullanma (BTYAB1.1. Bilişim Teknolojilerini Sınıflandırma)BTYAB6. Dijital Güvenlik Önlemleri Alma (BTYAB6.1. Dijital Güvenlik Önlemlerini Yönetme)
Eğilimler
E1.2. BağımsızlıkE2.5. OyunseverlikE3.3. Yaratıcılık
Sosyal-duygusal öğrenme becerileri
SDB1.1. Kendini Tanıma (Öz Farkındalık)SDB1.2. Kendini Düzenleme (Öz Düzenleme)SDB2.1. İletişimSDB2.2. İş BirliğiSDB3.1. UyumSDB3.3. Sorumlu Karar Verme
Değerler
D1. AdaletD3. ÇalışkanlıkD8. MahremiyetD10. Mütevazılık
Okuryazarlık becerileri
OB1. Bilgi OkuryazarlığıOB4. Görsel Okuryazarlık
Disiplinler arası ilişkiler
Görsel SanatlarSosyal BilgilerTürkçe

Zenginleştirme (erken kavrayanlar için)

  • Yapay zekâ tarihinden bir dönüm noktasını araştırıp "Bu gelişme olmasaydı?" senaryosu yazma.
  • Renkli kartonlarla bir yapay zekâ uygulamasının girdi–işlem–çıktı basamaklarını modelleme.
  • İçine bilerek gizlilik ihlalleri yerleştirilmiş senaryoları inceleyip "Etik Kurul Raporu" hazırlama.

Destekleme (zorlananlar için)

  • Yapay zekânın kullanım alanlarını resimle anlatma.
  • Yapay zekânın doğru ve yanlış kullanımlarını iki sütunda listeleme.
  • Karar verme sürecini canlandıran basit bir etik karar oyunu oynama.