Yapay Zekâda Etik ve Gizlilik
Yapay zekâ kullanırken karşılaşabileceğimiz etik ve gizlilik risklerini belirliyor, bu risklere karşı önlemleri öğreniyoruz.
- Yapay Zekâda Güvenlik
Öğrenme çıktıları
BTY.5.5.2 Yapay zekâya ilişkin etik ve güvenlik/gizlilik önlemlerini yönetebilme
- a) Yapay zekâda etik ve güvenlik/gizlilik risklerini belirler.
- b) Yapay zekâda etik ve güvenlik/gizlilik önlemlerini belirler.
- c) Yapay zekâda etik ilkelerin ve bilgi güvenliğinin/gizliliğinin temel bileşenlerini ayırt eder.
- ç) Yapay zekâ uygulamalarını etik ilkeler ile e-güvenlik/e-gizlilik açısından değerlendirir.
Düşünelim, konuşalım
- 1Bir yapay zekâya fotoğrafınızı yüklediğinizde o fotoğrafa ne oluyor olabilir?
Öğretmen için: olası cevaplar
Olası cevaplar: "Saklanıyor", "başkaları görebilir", "silinir", "bilmiyorum".
Varılacak nokta: Yüklenen fotoğraf, ses ve yazılar saklanabilir ve başka amaçlarla kullanılabilir; fotoğrafımız kişisel veridir.
Cevap gelmezse: "Fotoğrafı yükledikten sonra kimin bilgisayarında duruyor?" diye sorun. Gerekirse: "Uygulamayı yapan şirketin sunucularında. Ne yapacağını biz kontrol edemeyiz; bu yüzden kişisel fotoğraf yüklemeyiz."
- 2Yapay zekâ ile yapılmış ödev sizin ödeviniz sayılır mı?
Öğretmen için: olası cevaplar
Olası cevaplar: "Hayır, onu yapay zekâ yaptı", "Ben istedim, benim", "yardım aldıysam söylemeliyim".
Varılacak nokta: Yapay zekânın ürettiğini kendi emeğimiz gibi sunmak dürüst değildir; yardım aldıysak bunu belirtiriz.
Cevap gelmezse: "Arkadaşınız ödevinizi yazsa ve siz adınızı koysanız, ödev sizin mi olur?" diye sorun. Gerekirse: "Hayır. Yapay zekâ için de aynı; yardım aldıysak açıkça yazarız."
- 3Gerçek gibi görünen ama yapay zekâyla üretilmiş bir video sizi kandırabilir mi?
Öğretmen için: olası cevaplar
Olası cevaplar: "Evet", "çok gerçekçi olanlar kandırabilir", "dikkatli bakınca anlarız".
Varılacak nokta: Yapay zekâ gerçekte olmayan görüntü, ses ve videolar üretebilir (sahte içerik); bunlar insanları yanıltabilir.
Cevap gelmezse: "Ünlü birinin hiç söylemediği bir sözü söylediği video yayılsa ne olur?" diye sorun. Gerekirse: "İnsanlar inanıp paylaşır ve yanlış bilgi yayılır. Paylaşmadan önce kaynağını kontrol ederiz."
- 4Yalnız kedi fotoğraflarıyla eğitilmiş bir yapay zekâ bir köpeği ne sanar?
Öğretmen için: olası cevaplar
Olası cevaplar: "Kedi sanar", "tanıyamaz", "büyük bir kedi der".
Varılacak nokta: Model yalnız gördüğü örnekleri bilir; tek taraflı veri yanlış ve haksız sonuç doğurur. Buna önyargı denir.
Cevap gelmezse: "Hayatında yalnız kedi görmüş biri ilk kez bir köpek görse ne der?" diye sorun. Gerekirse: "Muhtemelen 'garip bir kedi' der. Eksik ya da tek taraflı veriyle öğrenmenin yol açtığı bu hataya önyargı diyoruz."
Riskler
Yüklediğimiz fotoğraf, ses ve yazılar saklanabilir ve başka amaçlarla kullanılabilir.
Yapay zekâ emin görünerek yanlış cevap verebilir.
Gerçekte olmayan görüntü, ses ve videolar üretilebilir.
Eksik ya da tek taraflı veriyle öğrenen yapay zekâ haksız kararlar verebilir.
Yapay zekânın ürettiğini kendi emeğimiz gibi sunmak dürüst değildir.
Her işi yapay zekâya bırakmak düşünme becerimizi zayıflatır.
Etik ilkeler ve bilgi güvenliği
Yapay zekâyı değerlendirirken iki grup soruya bakarız.
Etik ilkeler
- Dürüstlük: yardım aldığımı belirtmek
- Adalet: kimseye haksızlık etmemek (önyargı)
- Saygı: başkasının yüzünü, sesini izinsiz kullanmamak
- Sorumluluk: sonucu kontrol etmek
Bilgi güvenliği ve gizlilik
- Gizlilik: kişisel bilgilerimi yüklememek
- Bütünlük: bilgi değiştirilmiş, uydurulmuş olabilir mi?
- Erişilebilirlik: önemli işimi tek bir araca bağlamamak
- Yaşıma uygun, güvenilir araç seçmek
Güvenli ve etik kullanım kuralları
- Ad, adres, okul, fotoğraf gibi kişisel bilgilerimi yapay zekâ araçlarına yüklemem.
- Yaşıma uygun olmayan araçları kullanmam; öğretmen ve ailemin gözetiminde denerim.
- Aldığım cevabı güvenilir kaynaklardan kontrol ederim.
- Yapay zekâdan yardım aldıysam bunu açıkça belirtirim.
- Başkasının fotoğrafını ya da sesini izinsiz kullanmam.
Güvenli mi, riskli mi?
Yapay Zekâ Dedektifleri
Gruplar senaryo kartlarındaki etik ve gizlilik risklerini bulur ve önlem önerir.
- Senaryo kartlarını dağıtın (EBA).
- Riski, kimin zarar gördüğünü ve önlemi yazın.
- Sınıfla paylaşın.
Gizlilik Alarmı
Öğretmen durumları okur; riskli durumda öğrenciler "Alarm!" der.
- Durum: "Uygulama ev adresinizi istiyor." → Alarm!
- Her alarmdan sonra doğru davranışı söyleyin.
Kendimizi sınayalım
Bugün neler öğrendik?
- Yapay zekâda riskler: kişisel veri, yanlış bilgi, sahte içerik, önyargı, dürüstlük, aşırı güven.
- Etik ilkeler (dürüstlük, adalet, saygı, sorumluluk) ile bilgi güvenliği (gizlilik, bütünlük, erişilebilirlik) birlikte değerlendirilir.
- Kişisel bilgi paylaşma, cevabı kontrol et, yardım aldığını belirt.
- etik
- gizlilik
- sahte içerik
- önyargı
- kişisel veri
Gelecek derse hazırlık
Bir yapay zekâ uygulamasının güvenli kullanımı için afiş hazırlayacağız. Afişinize yazacağınız bir kuralı düşünün.
Defterime yazıyorum
Sınavdan önce tekrar etmek için defterine yaz. Başlığı ve tarihi unutma!
1. Yapay zekâda riskler
- Kişisel veri
- Bir kişiyi tanımlayan bilgi: ad-soyad, fotoğraf, ses, adres, telefon, okul.
- Önyargı
- Yalnız kedi fotoğraflarıyla eğitilen bir modelin köpeği de kedi sanması gibi, tek taraflı veriden doğan hatalı ve haksız sonuç.
| Risk | Açıklama |
|---|---|
| Kişisel veri | Yüklediğimiz fotoğraf, ses ve yazılar saklanabilir, başka amaçlarla kullanılabilir. |
| Yanlış ve uydurma bilgi | Yapay zekâ emin görünerek yanlış cevap verebilir. |
| Sahte içerik | Gerçekte olmayan görüntü, ses ve videolar üretilebilir. |
| Önyargı | Eksik ya da tek taraflı veriyle öğrenen yapay zekâ haksız ve yanlış kararlar verebilir. |
| Emek ve dürüstlük | Yapay zekânın ürettiğini kendi emeğimiz gibi sunmak dürüst değildir. |
| Aşırı güven | Her işi yapay zekâya bırakmak düşünme becerimizi zayıflatır. |
2. Etik ilkeler ve bilgi güvenliği
| Etik ilkeler | Bilgi güvenliği ve gizlilik |
|---|---|
| Dürüstlük: yardım aldığımı belirtmek | Gizlilik: kişisel bilgilerimi yüklememek |
| Adalet: kimseye haksızlık etmemek (önyargı) | Bütünlük: bilgi uydurulmuş ya da değiştirilmiş olabilir |
| Saygı: başkasının yüzünü, sesini izinsiz kullanmamak | Erişilebilirlik: önemli işimi tek araca bağlamamak |
| Sorumluluk: sonucu kontrol etmek | Yaşıma uygun, güvenilir araç seçmek |
3. Güvenli ve etik kullanım kuralları
- Ad, adres, okul, fotoğraf gibi kişisel bilgilerimi yapay zekâ araçlarına yüklemem.
- Yaşıma uygun olmayan araçları kullanmam; öğretmen ve ailemin gözetiminde denerim.
- Aldığım cevabı güvenilir kaynaklardan kontrol ederim.
- Yapay zekâdan yardım aldıysam bunu açıkça belirtirim.
- Başkasının fotoğrafını ya da sesini izinsiz kullanmam.
4. Güvenli mi, riskli mi?
| Güvenli kullanım | Riskli ya da etik dışı |
|---|---|
| Bir konuyu anlamak için genel bir soru sormak | Kendi fotoğrafını ve ev adresini yüklemek |
| Yapay zekâdan aldığı bilgiyi ansiklopediden kontrol etmek | Arkadaşının sesini taklit eden bir video üretmek |
| Ödevde yapay zekâdan yardım aldığını yazmak | Yapay zekânın yazdığı hikâyeyi kendi eseri diye yarışmaya göndermek |
Örnek: Bir uygulama "Fotoğrafını yükle, seni çizgi film karakterine çevireyim" diyor. Fotoğraf yüz bilgisi taşıyan kişisel veridir; ailemize sormadan yüklemeyiz.
- Riskler: kişisel veri, yanlış bilgi, sahte içerik, önyargı, dürüstlük, aşırı güven.
- Kişisel bilgi yüklemem · cevabı kontrol ederim · yardım aldığımı yazarım.
- Yapay zekâ kullanırken karşılaşılabilecek altı riski yaz.
- Önyargı nedir? Bir örnekle açıkla.
- Sahte içerik ne demektir? Neden tehlikelidir?
- Yapay zekâyı değerlendirirken kullandığımız dört etik ilkeyi yaz.
- Yapay zekâ aracına hangi bilgileri yüklememeliyiz?
- Ödevinde yapay zekâdan yardım aldıysan ne yapmalısın? Neden?
Kendimi deniyorum — cevap anahtarı (yalnız öğretmen)
5. Sınıf Bilişim · 22. Hafta: Yapay Zekâda Etik ve Gizlilik — Kendimi deniyorum cevap anahtarı
Yapay zekâ kullanırken karşılaşılabilecek altı riski yaz.
Kişisel verinin saklanması ve başka amaçlarla kullanılması; yanlış ve uydurma bilgi; sahte içerik; önyargı; emek ve dürüstlük sorunu; aşırı güven.
Önyargı nedir? Bir örnekle açıkla.
Tek taraflı ya da eksik veriden doğan hatalı ve haksız sonuçtur. Örnek: yalnız kedi fotoğraflarıyla eğitilen bir modelin köpeği de kedi sanması.
Sahte içerik ne demektir? Neden tehlikelidir?
Gerçekte olmayan, yapay zekâyla üretilmiş görüntü, ses ve videolardır. İnsanları yanıltır ve yanlış bilgi yayılmasına yol açar; bir kişinin yüzü ya da sesi izinsiz kullanılabilir.
Yapay zekâyı değerlendirirken kullandığımız dört etik ilkeyi yaz.
Dürüstlük, adalet, saygı, sorumluluk.
Yapay zekâ aracına hangi bilgileri yüklememeliyiz?
Ad-soyad, adres, telefon, okul adı, fotoğraf ve ses gibi kişisel bilgilerimizi.
Ödevinde yapay zekâdan yardım aldıysan ne yapmalısın? Neden?
Yapay zekâdan yardım aldığımı açıkça belirtmeliyim. Çünkü onun ürettiğini kendi emeğim gibi sunmak dürüst değildir.
# başlık · - madde · **kalın** · boş satır = yeni paragraf. Not yalnız bu tarayıcıda saklanır; başka tahtaya taşımak için Öğretmen alanındaki "Dışa aktar"ı kullanın.
Haftanın videosu
Bu hafta için hazır bir video yok. Kendi seçtiğiniz bir videoyu ekleyebilirsiniz.
Ders hazırlığı ve materyaller
Dersten önce
- Yapay Zekâ Dedektifleri senaryo kartlarını EBA'dan açın.
Önerilen ders akışı
- 5 dk Dikkat çekme
- 10 dk Riskler + etik ve güvenlik
- 10 dk Kurallar + güvenli mi riskli mi?
- 25 dk Etkinlik 1: Yapay Zekâ Dedektifleri
- 15 dk Etkinlik 2: Gizlilik Alarmı
EBA materyalleri (kılavuz kitaptaki karekodlar)
Bağlantılar yeni sekmede açılır ve EBA girişi ister — tahtada öğretmen hesabınızla oturum açın. EBA bu içeriklerin başka bir sayfaya gömülmesine izin vermez.
Ders materyalleri
- Yapay Zekâ - Günlük Hayat Örnekleri kılavuz s. 181
- Hayatımızdaki Yapay Zekâ Farkında Mıyız? kılavuz s. 181
- Yapay Zekâ Dedektifleri - Senaryo Kartları kılavuz s. 183
Ölçme ve değerlendirme formları
Ölçme ve değerlendirme
Yapay Zekâ Dedektifleri ve Gizlilik Alarmı ara değerlendirme formları (EBA).
Kendi içeriklerim
Her bölümün altındaki "Bu bölüme görsel ekle" ile kendi görsellerinizi ekleyin, aşağıdaki düğmeyle görselleri sunuma ayrı slayt olarak katın; "Defterime yazıyorum" bölümünde kendi ders notunuzu yazın.
Yükleniyor…
Görseller ve notlar sunucuya gönderilmez; yalnız bu tarayıcıda saklanır. Tarayıcı verisi silinirse kaybolur: düzenli olarak Dışa aktar ile yedek alın, dosyayı başka tahtada İçe aktar ile açın. Öğrenci fotoğrafı ya da kişisel bilgi içeren görsel eklemeyin (KVKK).
Sınıf ortamı
İşaretlerseniz bilgisayar gerektiren etkinliklerdeki "tahta ve kâğıtla" alternatifleri açık gelir. Simülasyonlar tek bir tahta ekranında sınıfça yapılabilecek şekilde tasarlandı. Tercih bu tarayıcıda hatırlanır.
Maarif Modeli: 5. tema künyesi
Kaynak: Bilişim Teknolojileri ve Yazılım Dersi Öğretim Programı (TYMM). Tema toplam 8 ders saati.
- Alan becerileri
- BTYAB1. Bilişim Teknolojilerini Kullanma (BTYAB1.1. Bilişim Teknolojilerini Sınıflandırma)BTYAB6. Dijital Güvenlik Önlemleri Alma (BTYAB6.1. Dijital Güvenlik Önlemlerini Yönetme)
- Eğilimler
- E1.2. BağımsızlıkE2.5. OyunseverlikE3.3. Yaratıcılık
- Sosyal-duygusal öğrenme becerileri
- SDB1.1. Kendini Tanıma (Öz Farkındalık)SDB1.2. Kendini Düzenleme (Öz Düzenleme)SDB2.1. İletişimSDB2.2. İş BirliğiSDB3.1. UyumSDB3.3. Sorumlu Karar Verme
- Değerler
- D1. AdaletD3. ÇalışkanlıkD8. MahremiyetD10. Mütevazılık
- Okuryazarlık becerileri
- OB1. Bilgi OkuryazarlığıOB4. Görsel Okuryazarlık
- Disiplinler arası ilişkiler
- Görsel SanatlarSosyal BilgilerTürkçe
Zenginleştirme (erken kavrayanlar için)
- Yapay zekâ tarihinden bir dönüm noktasını araştırıp "Bu gelişme olmasaydı?" senaryosu yazma.
- Renkli kartonlarla bir yapay zekâ uygulamasının girdi–işlem–çıktı basamaklarını modelleme.
- İçine bilerek gizlilik ihlalleri yerleştirilmiş senaryoları inceleyip "Etik Kurul Raporu" hazırlama.
Destekleme (zorlananlar için)
- Yapay zekânın kullanım alanlarını resimle anlatma.
- Yapay zekânın doğru ve yanlış kullanımlarını iki sütunda listeleme.
- Karar verme sürecini canlandıran basit bir etik karar oyunu oynama.