Güvenli Yapay Zekâ Kullanımı
Yapay zekâ uygulamalarını etik ilkeler ve bilgi güvenliği açısından değerlendiriyor, öğrendiklerimizi bir farkındalık afişine dönüştürüyoruz.
- Yapay Zekâda Güvenlik
Öğrenme çıktıları
BTY.5.5.2 Yapay zekâya ilişkin etik ve güvenlik/gizlilik önlemlerini yönetebilme
- a) Yapay zekâda etik ve güvenlik/gizlilik risklerini belirler.
- b) Yapay zekâda etik ve güvenlik/gizlilik önlemlerini belirler.
- c) Yapay zekâda etik ilkelerin ve bilgi güvenliğinin/gizliliğinin temel bileşenlerini ayırt eder.
- ç) Yapay zekâ uygulamalarını etik ilkeler ile e-güvenlik/e-gizlilik açısından değerlendirir.
Düşünelim, konuşalım
- 1Bir yapay zekâ uygulamasının güvenli olup olmadığını nasıl anlarız?
Öğretmen için: olası cevaplar
Olası cevaplar: "Çok bilgi istemiyorsa", "tanınmış bir şirketse", "yorumlarına bakarak", "öğretmenime sorarak".
Varılacak nokta: Uygulamayı beş soruyla değerlendiririz: hangi bilgilerimi istiyor, yaşıma uygun mu, bilgi doğru mu, içerik kime ait, kimseye zarar veriyor mu?
Cevap gelmezse: "Bir uygulama sizden ev adresinizi isterse güvenir misiniz?" diye sorun. Gerekirse: "İşi için gerekmeyen bilgi istiyorsa risklidir. Önce hangi bilgileri istediğine bakarız."
- 2"İnsan mı yazdı, yapay zekâ mı?" Anlayabilir misiniz?
Öğretmen için: olası cevaplar
Olası cevaplar: "Bazen", "çok düzgün yazılmışsa yapay zekâdır", "hayır, anlaşılmıyor".
Varılacak nokta: Kesin anlamak zordur; ipuçlarına bakarız: kaynaksız kesin iddialar, tekrar eden genel cümleler, görsellerde fazla parmak ya da anlamsız yazı.
Cevap gelmezse: Yapay zekâyla üretilmiş, fazla parmaklı bir el görseli gösterip sorun: "Bu fotoğrafta tuhaf bir şey var mı?" Gerekirse: "Parmak sayısı yanlış. Bu tür ipuçları yapay zekâ ürününü fark etmemize yardım eder."
- 3Yapay zekâyı en faydalı hangi işte kullanırdınız?
Öğretmen için: olası cevaplar
Olası cevaplar: Ödev araştırmak, çeviri, resim yapmak, kodlama öğrenmek, hasta insanlara yardım, çevre kirliliğini tahmin etmek.
Varılacak nokta: Yapay zekâ insana yardımcı olduğunda faydalıdır; güvenli ve etik kullanıldığında bunu sağlarız.
Cevap gelmezse: "Yapay zekâ bir doktora ya da çiftçiye nasıl yardım edebilir?" diye sorun. Gerekirse: "Doktora röntgende hastalık belirtisi aramada, çiftçiye hastalıklı bitkiyi bulmada yardım eder."
- 4Bir uygulama indirirken "koşulları kabul ediyorum" kutusunu okumadan işaretliyor musunuz?
Öğretmen için: olası cevaplar
Olası cevaplar: Çoğu dürüstçe "evet, okumuyorum" der.
Varılacak nokta: Koşullar ve izin ekranı, uygulamanın hangi bilgilerimizi alacağını söyler; okumadan kabul etmek bilgilerimizi farkında olmadan vermektir.
Cevap gelmezse: Bir uygulamanın izin ekranını gösterin (kamera, konum, rehber) ve sorun: "Bir boyama oyunu için bunların hangisi gerekli?" Gerekirse: "Hiçbiri. Kutuyu işaretlemeden önce bir yetişkinle birlikte okuruz."
Bir yapay zekâ uygulamasını değerlendirme listesi
| Soru | Neden önemli? |
|---|---|
| Hangi bilgilerimi istiyor? | Gereğinden fazla bilgi istiyorsa risklidir. |
| Yaşıma uygun mu? | Birçok araç belirli yaşın üzerindekiler içindir. |
| Verdiği bilgi doğru mu? | Başka kaynaklarla karşılaştırmalıyız. |
| Ürettiği içerik kime ait? | Telif ve emek konusunu düşünmeliyiz. |
| Kimseye zarar veriyor mu? | Etik ölçüdür. |
İnsan mı, yapay zekâ mı?
Tartışın: Hangi ipuçları bir içeriğin yapay zekâyla üretildiğini gösterebilir?
Görsellerde ipuçlarıCevabı göster
Fazla ya da eksik parmaklar, anlamsız yazılar, garip gölgeler, fazla pürüzsüz yüzler.
Yazılarda ipuçlarıCevabı göster
Kaynaksız kesin iddialar, çok genel ve tekrar eden cümleler, yanlış tarih ve isimler.
Videolarda ipuçlarıCevabı göster
Dudak hareketi ile sesin uyumsuzluğu, doğal olmayan göz kırpma, kaynağın belirsizliği.
Uygulama izinleri
Uygulamalar kurulurken cihazımızın bazı bölümlerine erişmek için izin ister. İzin vermeden önce sorarız: Bu uygulamanın işi için bu izin gerekli mi?
Fotoğraf uygulaması için gerekli olabilir; bir hesap makinesi için gereksizdir.
Sesli asistan için gereklidir; bir çizim oyunu için şüphelidir.
Harita için gereklidir; çoğu oyun için gereksizdir.
Mesajlaşma dışında nadiren gerekir; başkalarının bilgisini de paylaşır.
Değerlendirme alıştırması
Akıllı Posterler
Gruplar güvenli ve etik yapay zekâ kullanımı için bir farkındalık posteri hazırlar.
- Bir risk ve üç önlem seçin.
- Başlık, görsel ve kısa kurallar içeren bir poster tasarlayın (kâğıt ya da görsel düzenleme programı).
- Posterleri okul panosunda sergileyin.
Kendimizi sınayalım
Bugün neler öğrendik?
- Yapay zekâ uygulamasını bilgi talebi, yaş uygunluğu, doğruluk, telif ve zarar açısından değerlendiririz.
- Uygulama izinlerini (kamera, mikrofon, konum, rehber) işine uygun mu diye kontrol ederiz.
- Sahte içeriğin ipuçlarını tanır, emin olmadığımızı paylaşmayız.
- güvenli kullanım
- değerlendirme
- sahte içerik
- farkındalık
- izin
Gelecek derse hazırlık
Yeni temamız: yazılım ve algoritma! Günlük hayatta sizi zorlayan küçük bir problem düşünün.
Defterime yazıyorum
Sınavdan önce tekrar etmek için defterine yaz. Başlığı ve tarihi unutma!
1. Bir yapay zekâ uygulamasını değerlendirmek
Bu sorulara verdiğimiz cevaplar, uygulamanın güvenli kullanım için uygun olup olmadığını gösterir.
| Soru | Neden önemli? |
|---|---|
| Hangi bilgilerimi istiyor? | Gereğinden fazla bilgi istiyorsa risklidir. |
| Yaşıma uygun mu? | Birçok araç belirli yaşın üzerindekiler içindir. |
| Verdiği bilgi doğru mu? | Başka kaynaklarla karşılaştırmalıyız. |
| Ürettiği içerik kime ait? | Telif ve emek konusunu düşünmeliyiz. |
| Kimseye zarar veriyor mu? | Etik ölçüdür. |
2. Uygulama izinleri
Uygulamalar kurulurken kamera, mikrofon, konum, rehber gibi bölümlere erişmek için izin ister. Sorarız: Bu uygulamanın işi için bu izin gerekli mi?
| İzin | Gerekli olabilir | Şüphelidir |
|---|---|---|
| Kamera | Fotoğraf uygulaması | Hesap makinesi |
| Mikrofon | Sesli asistan | Çizim oyunu |
| Konum | Harita | Çoğu oyun |
| Rehber | Mesajlaşma | Boyama uygulaması, el feneri |
3. İnsan mı, yapay zekâ mı? Sahte içeriğin ipuçları
- Görsellerde: fazla ya da eksik parmaklar, anlamsız yazılar, garip gölgeler, fazla pürüzsüz yüzler.
- Yazılarda: kaynaksız kesin iddialar, çok genel ve tekrar eden cümleler, yanlış tarih ve isimler.
- Videolarda: dudak ile sesin uyumsuzluğu, doğal olmayan göz kırpma, kaynağın belirsizliği.
Dikkat: Emin olmadığım bir içeriği paylaşmam; önce doğrularım.
4. Farkındalık
Öğrendiklerimizi afiş ve posterlerle okulda paylaşmak, başkalarının da güvenli davranmasına yardım eder. Buna farkındalık oluşturmak denir.
5. Durumlara göre doğru davranış
| Durum | Doğru davranış |
|---|---|
| Boyama uygulaması konumumu ve rehberimi istiyor | İzin vermem, bir yetişkine sorarım. |
| Bir araç "13 yaş ve üzeri" diyor, ben 11 yaşındayım | Kullanmam ya da ailem/öğretmenim gözetiminde denerim; yaşımı yanlış yazmam. |
| Yapay zekânın yazdığı bilgide tarih yanlış görünüyor | Güvenilir kaynaklardan kontrol ederim. |
| El feneri uygulaması rehberime erişmek istiyor | Gereksiz izin: vermem. |
- Değerlendir: bilgi talebi, yaş uygunluğu, doğruluk, telif, zarar.
- İzin vermeden önce sor: Bu işe bu izin gerekli mi?
- Sahte içeriğin ipuçlarını tanı; emin değilsen paylaşma.
- Bir yapay zekâ uygulamasını değerlendirmek için hangi beş soruyu sorarız?
- Uygulama izni nedir? Gereksiz izne bir örnek ver.
- Bir boyama uygulaması konumunu ve rehberini isterse ne yaparsın?
- Yapay zekâyla üretilmiş bir görseli hangi ipuçlarından tanıyabilirsin?
- Yaş sınırı olan bir aracı neden kullanmamalısın?
- Farkındalık afişine hangi üç kuralı yazardın?
Kendimi deniyorum — cevap anahtarı (yalnız öğretmen)
5. Sınıf Bilişim · 23. Hafta: Güvenli Yapay Zekâ Kullanımı — Kendimi deniyorum cevap anahtarı
Bir yapay zekâ uygulamasını değerlendirmek için hangi beş soruyu sorarız?
Hangi bilgilerimi istiyor? Yaşıma uygun mu? Verdiği bilgi doğru mu? Ürettiği içerik kime ait? Kimseye zarar veriyor mu?
Uygulama izni nedir? Gereksiz izne bir örnek ver.
Uygulamanın kamera, mikrofon, konum, rehber gibi bölümlere erişmek için istediği onaydır. Gereksiz izin örneği: el fenerinin rehbere, hesap makinesinin kameraya erişmek istemesi.
Bir boyama uygulaması konumunu ve rehberini isterse ne yaparsın?
İzin vermem ve bir yetişkine sorarım; boyama uygulamasının işi için bu izinler gerekli değildir.
Yapay zekâyla üretilmiş bir görseli hangi ipuçlarından tanıyabilirsin?
Fazla ya da eksik parmaklar, anlamsız yazılar, garip gölgeler, fazla pürüzsüz yüzler.
Yaş sınırı olan bir aracı neden kullanmamalısın?
Araç benim yaşım için hazırlanmamıştır; kişisel verilerim korunmayabilir ve yaşıma uygun olmayan içerikle karşılaşabilirim. Yaşımı yanlış yazmam; ancak ailem ya da öğretmenim gözetiminde denerim.
Farkındalık afişine hangi üç kuralı yazardın?
Öğrenciye göre değişir. Örnek: "Kişisel bilgilerimi yapay zekâya yüklemem.", "Aldığım cevabı güvenilir kaynaktan kontrol ederim.", "Yapay zekâdan yardım aldıysam belirtirim."
# başlık · - madde · **kalın** · boş satır = yeni paragraf. Not yalnız bu tarayıcıda saklanır; başka tahtaya taşımak için Öğretmen alanındaki "Dışa aktar"ı kullanın.
Haftanın videosu
Bu hafta için hazır bir video yok. Kendi seçtiğiniz bir videoyu ekleyebilirsiniz.
Ders hazırlığı ve materyaller
Dersten önce
- Akıllı Posterler değerlendirme formları ve "Yapay Zekâ Genel Ölçme ve Değerlendirme" (EBA).
Önerilen ders akışı
- 5 dk Dikkat çekme
- 10 dk Değerlendirme listesi + uygulama izinleri
- 10 dk İnsan mı yapay zekâ mı? + alıştırma
- 40 dk Etkinlik: Akıllı Posterler
- 15 dk Poster sergisi ve pekiştirme
EBA materyalleri (kılavuz kitaptaki karekodlar)
Bağlantılar yeni sekmede açılır ve EBA girişi ister — tahtada öğretmen hesabınızla oturum açın. EBA bu içeriklerin başka bir sayfaya gömülmesine izin vermez.
Ders materyalleri
Ölçme ve değerlendirme formları
Ölçme ve değerlendirme
Posterler dereceli puanlama anahtarıyla; Bilgi Güvenliği Bileşenleri kontrol listesi (EBA).
Kendi içeriklerim
Her bölümün altındaki "Bu bölüme görsel ekle" ile kendi görsellerinizi ekleyin, aşağıdaki düğmeyle görselleri sunuma ayrı slayt olarak katın; "Defterime yazıyorum" bölümünde kendi ders notunuzu yazın.
Yükleniyor…
Görseller ve notlar sunucuya gönderilmez; yalnız bu tarayıcıda saklanır. Tarayıcı verisi silinirse kaybolur: düzenli olarak Dışa aktar ile yedek alın, dosyayı başka tahtada İçe aktar ile açın. Öğrenci fotoğrafı ya da kişisel bilgi içeren görsel eklemeyin (KVKK).
Sınıf ortamı
İşaretlerseniz bilgisayar gerektiren etkinliklerdeki "tahta ve kâğıtla" alternatifleri açık gelir. Simülasyonlar tek bir tahta ekranında sınıfça yapılabilecek şekilde tasarlandı. Tercih bu tarayıcıda hatırlanır.
Maarif Modeli: 5. tema künyesi
Kaynak: Bilişim Teknolojileri ve Yazılım Dersi Öğretim Programı (TYMM). Tema toplam 8 ders saati.
- Alan becerileri
- BTYAB1. Bilişim Teknolojilerini Kullanma (BTYAB1.1. Bilişim Teknolojilerini Sınıflandırma)BTYAB6. Dijital Güvenlik Önlemleri Alma (BTYAB6.1. Dijital Güvenlik Önlemlerini Yönetme)
- Eğilimler
- E1.2. BağımsızlıkE2.5. OyunseverlikE3.3. Yaratıcılık
- Sosyal-duygusal öğrenme becerileri
- SDB1.1. Kendini Tanıma (Öz Farkındalık)SDB1.2. Kendini Düzenleme (Öz Düzenleme)SDB2.1. İletişimSDB2.2. İş BirliğiSDB3.1. UyumSDB3.3. Sorumlu Karar Verme
- Değerler
- D1. AdaletD3. ÇalışkanlıkD8. MahremiyetD10. Mütevazılık
- Okuryazarlık becerileri
- OB1. Bilgi OkuryazarlığıOB4. Görsel Okuryazarlık
- Disiplinler arası ilişkiler
- Görsel SanatlarSosyal BilgilerTürkçe
Zenginleştirme (erken kavrayanlar için)
- Yapay zekâ tarihinden bir dönüm noktasını araştırıp "Bu gelişme olmasaydı?" senaryosu yazma.
- Renkli kartonlarla bir yapay zekâ uygulamasının girdi–işlem–çıktı basamaklarını modelleme.
- İçine bilerek gizlilik ihlalleri yerleştirilmiş senaryoları inceleyip "Etik Kurul Raporu" hazırlama.
Destekleme (zorlananlar için)
- Yapay zekânın kullanım alanlarını resimle anlatma.
- Yapay zekânın doğru ve yanlış kullanımlarını iki sütunda listeleme.
- Karar verme sürecini canlandıran basit bir etik karar oyunu oynama.