Dijital Sağlık ve Dijital Kimliğim
Teknolojinin beden ve ruh sağlığımıza etkilerini kendi cümlelerimizle anlatıyor, günümüzü dengeli planlıyor ve internetteki bizi temsil eden dijital kimliği tanıyoruz.
- Bilişim Teknolojilerinin Etkileri ve Dijital Sağlık
- Dijital Vatandaşlık Uygulamaları
Öğrenme çıktıları
BTY.5.1.2 Bilişim teknolojilerinin birey ve toplum üzerindeki etkilerini özetleyebilme
- c) Bilişim teknolojilerini kullanmanın beden ve ruh sağlığı üzerindeki etkilerini kendi cümleleriyle ifade eder.
BTY.5.1.3 Dijital vatandaşlık uygulamalarını sınıflandırabilme
- a) Dijital kimlik kavramını belirler.
Düşünelim, konuşalım
- 1Yatmadan hemen önce telefona bakınca uykuya dalmak kolaylaşıyor mu, zorlaşıyor mu?
Öğretmen için: olası cevaplar
Olası cevaplar: Çoğu "zorlaşıyor" der: uyku kaçar, aklımız videoda kalır, geç uyuruz. Bazıları "kolaylaşıyor, uykum geliyor" diyebilir.
Varılacak nokta: Yatmadan önce ekrana bakmak uykuya dalmayı zorlaştırır ve uyku düzenini bozar; bu dijital sağlığın bir parçasıdır.
Cevap gelmezse: "Gece video izledikten sonra sabah kalkmak nasıl oluyor?" diye sorun. Gerekirse: "Ekranın ışığı ve hareketli içerik beyni uyanık tutar. Uyumadan önce ekranı bırakmak uykuyu kolaylaştırır."
- 2Bir oyunu bırakmak istediğinizde zorlandığınız oldu mu? Bu size ne anlatıyor?
Öğretmen için: olası cevaplar
Olası cevaplar: "Evet, bir el daha oynamak istedim", "Annem kapatınca sinirlendim", "Bırakamadım, zaman nasıl geçti anlamadım."
Varılacak nokta: Bırakmak istediğimiz hâlde bırakamamak dijital bağımlılığın belirtisi olabilir. Bunu fark etmek ilk adımdır.
Cevap gelmezse: Yargılamadan sorun: "Bir oyunu 'son bir kez' deyip kaç kez daha açtınız?" Cevap gelmezse kendi örneğinizi verin: "Ben de bazen telefondaki videolara bakarken zamanın nasıl geçtiğini anlamıyorum; bu bize bir sınır koymamız gerektiğini söyler."
- 3İnternette sizi kim temsil ediyor? Kullanıcı adınız, profil resminiz sizin hakkınızda ne söylüyor?
Öğretmen için: olası cevaplar
Olası cevaplar: Kullanıcı adı, profil resmi (avatar), paylaşımlar ve yorumlar. Bazıları "kimse, ben kendim" der.
Varılacak nokta: İnternette bizi hesaplarımız ve paylaşımlarımız temsil eder; buna dijital kimlik denir ve ne söylediğine dikkat etmeliyiz.
Cevap gelmezse: Örnek iki kullanıcı adı yazın: "YildizGezgini42" ve "AyseYilmaz_AtaturkOrtaokulu". "Hangisi kişi hakkında daha çok bilgi veriyor?" diye sorun. Gerekirse: "İkincisi adını ve okulunu söylüyor; bu yüzden güvenli değil."
- 4Gerçek kimlik kartımız ile oyun hesabımız arasında nasıl benzerlikler var?
Öğretmen için: olası cevaplar
Olası cevaplar: İkisinde de ad ve fotoğraf var, ikisi de bizi tanıtır. Farklar: kimlik kartını devlet verir, oyun hesabını biz açarız; oyunda takma ad kullanılır.
Varılacak nokta: Dijital kimlik de bir kimliktir; gerçek kimlik gibi korunmalıdır.
Cevap gelmezse: Tahtaya iki sütun çizip sorun: "Kimlik kartında ne yazar? Oyun hesabında ne yazar?" Cevap gelmezse: "Kimlik kartında adımız ve fotoğrafımız, oyun hesabında kullanıcı adımız ve avatarımız var. İkisi de bizi temsil ediyor."
Dijital sağlığın üç boyutu
Göz yorgunluğu, boyun-sırt ağrısı, hareketsizlik ve kilo artışı. Çözüm: molalar, doğru duruş, ekransız hareket.
Uyku bozukluğu, dikkat dağınıklığı, sürekli bildirim kontrol etme, dijital bağımlılık. Çözüm: ekran süresi planı, bildirimleri kapatmak, dijital detoks.
Siber zorbalık, kıyaslanma, yalnızlık. Çözüm: çevrim içi nezaket, empati, sorun olunca bir yetişkine anlatmak.
Bir günüm: zamanım nereye gidiyor?
Kaydırıcılarla sınıfın ortalama bir gününü oluşturun. Pasta 24 saati gösterir.
Bu etkileşimli bölüm için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.
Uyku 9 saatin altına düşünce ya da ekran süresi 2 saati geçince ne değişiyor?
Dijital bağımlılık
Bir cihazı ya da oyunu bırakmak istediğimiz hâlde bırakamıyorsak, onu kullanmadığımızda huzursuz oluyorsak ve ders, uyku, aile zamanı bundan zarar görüyorsa dikkat etmeliyiz. Bu durumda bir yetişkine, öğretmenimize ya da okul rehberlik servisine anlatmak güçlü bir adımdır.
Gerçek kimlik ve dijital kimlik
Dijital kimlik, internetteki hesaplarımız ve paylaşımlarımızdan oluşan, bizi dijital dünyada temsil eden kimliktir.
Kimlik kartım
- Adım, soyadım, fotoğrafım
- Devlet tarafından verilir
- Tek bir tane vardır
- Kaybedersem yenisi çıkarılır
Dijital kimliğim
- Kullanıcı adım, avatarım, paylaşımlarım
- Ben oluştururum
- Her platformda ayrı hesap olabilir
- Paylaştıklarım uzun süre internette kalabilir
Dijital Kimlik Kartım
Güvenli bir dijital kimlik kartı tasarlayın. Kart, riskli bilgileri anında uyarır.
Bu etkileşimli bölüm için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.
Yazdıklarınız hiçbir yere kaydedilmez. Denemek için kullanıcı adına bir telefon numarası ya da okul adı yazın: ne oluyor?
Dijital Kimlik Kartım
Öğrenciler hayali ve güvenli bir dijital kimlik kartı tasarlar; hangi bilgilerin paylaşılabileceğini tartışır.
- Kâğıda ya da tahtadaki simülasyona bir kart tasarlayın: takma kullanıcı adı, avatar, kısa bir tanıtım.
- Gizlilik ayarını seçin (herkese açık / yalnız arkadaşlar / gizli) ve nedenini yazın.
- Güçlü bir şifre örneği üretin (gerçek şifrenizi yazmayın!).
- İsteyenler kartını tanıtır; sınıf "Bu kart güvenli mi?" diye değerlendirir.
- Kartları saklayın: gelecek hafta dijital ayak izi konusunda kullanacağız.
Kendimizi sınayalım
Bugün neler öğrendik?
- Dijital sağlık; beden, zihin ve duygu sağlığımızı birlikte kapsar.
- Dengeli bir günde yeterli uyku, ekransız hareket ve sınırlı ekran süresi vardır.
- Dijital kimliğimizi takma ad, avatar ve doğru gizlilik ayarlarıyla koruruz.
- dijital sağlık
- dijital bağımlılık
- ekran süresi
- dijital kimlik
- gizlilik ayarı
Gelecek derse hazırlık
İnternette gezinirken arkamızda izler bırakıyoruz. Arama motoruna bir şey yazdığımızda, bir fotoğraf paylaştığımızda neler kalıyor olabilir? Düşünüp gelin.
Defterime yazıyorum
Sınavdan önce tekrar etmek için defterine yaz. Başlığı ve tarihi unutma!
1. Dijital sağlık
Dijital sağlık, teknolojiyi bedenimize, zihnimize ve duygularımıza zarar vermeden kullanmaktır. Üç boyutu vardır:
| Boyut | Olası sorunlar | Çözümler |
|---|---|---|
| Beden sağlığı | Göz yorgunluğu, boyun-sırt ağrısı, hareketsizlik, kilo artışı | Molalar, doğru duruş, ekransız hareket |
| Zihin ve davranış | Uyku bozukluğu, dikkat dağınıklığı, sürekli bildirim kontrol etme, dijital bağımlılık | Ekran süresi planı, bildirimleri kapatmak, dijital detoks |
| Duygu ve ilişkiler | Siber zorbalık, kendini başkalarıyla kıyaslama, yalnızlık | Çevrim içi nezaket, empati, sorun olunca bir yetişkine anlatmak |
2. Ekran süresi ve dengeli bir gün
- Ekran süresi
- Bir günde telefon, tablet, bilgisayar ve televizyon gibi ekranlara bakarak geçirdiğimiz toplam süre.
- Dijital detoks
- Belirli bir süre ekranlardan bilinçli olarak uzak durmak.
- Bizim yaşımızda günde yaklaşık 9–11 saat uyku gerekir.
- Her gün en az 1 saat ekransız hareket (oyun, spor, yürüyüş) önerilir.
- Eğlence amaçlı ekran süresinin günde yaklaşık 2 saat ile sınırlanması önerilir.
- Yatmadan önce ekrana bakmak uykuya dalmayı zorlaştırır.
3. Dijital bağımlılık
Bir cihazı ya da oyunu bırakmak istediğimiz hâlde bırakamıyorsak, onu kullanmadığımızda huzursuz oluyorsak ve ders, uyku, aile zamanı bundan zarar görüyorsa dijital bağımlılık belirtileri olabilir.
Dikkat: Bu durumda bir yetişkine, öğretmenimize ya da okul rehberlik servisine anlatmak güçlü bir adımdır.
4. Dijital kimlik
Dijital kimlik, internetteki hesaplarımız (kullanıcı adı, profil, avatar) ve paylaşımlarımızdan oluşan, bizi dijital dünyada temsil eden kimliktir.
| Kimlik kartım | Dijital kimliğim |
|---|---|
| Adım, soyadım, fotoğrafım | Kullanıcı adım, avatarım, paylaşımlarım |
| Devlet tarafından verilir | Ben oluştururum |
| Tek bir tane vardır | Her platformda ayrı hesap olabilir |
| Kaybedersem yenisi çıkarılır | Paylaştıklarım uzun süre internette kalabilir |
5. Dijital kimliğimi korumak
- Gerçek ad-soyad yerine takma ad (kullanıcı adı) kullanırım; ad, okul, doğum yılı gibi ipuçları vermem.
- Gerçek fotoğrafım yerine bir avatar seçerim.
- Gizlilik ayarını "yalnız arkadaşlar" ya da "gizli" yaparım; herkese açık profil risklidir.
- Adres, telefon, okul adı ve konum bilgimi paylaşmam.
- Güçlü şifre kullanırım ve şifremi kimseyle paylaşmam.
Örnek: "YildizGezgini42" güvenli bir kullanıcı adıdır; "AyseYilmaz_AtaturkOrtaokulu" ise kim olduğumu ve okulumu ele verir.
- Dijital sağlık = beden + zihin + duygu sağlığı.
- Dengeli gün: yeterli uyku, ekransız hareket, sınırlı ekran süresi.
- Siber zorbalık ya da bağımlılık fark edersem güvendiğim bir yetişkine söylerim.
- Dijital sağlığın üç boyutunu yaz ve her birine bir örnek ver.
- Dijital bağımlılığın iki belirtisini yaz.
- Dengeli bir günde uyku, hareket ve ekran süresi nasıl olmalıdır?
- Dijital kimlik nedir? Gerçek kimlik kartımızla iki farkını yaz.
- Güvenli bir kullanıcı adı ve profil için nelere dikkat etmelisin?
- Gizlilik ayarı neden önemlidir?
- Siber zorbalığa uğrayan bir arkadaşın için ne yaparsın?
Kendimi deniyorum — cevap anahtarı (yalnız öğretmen)
5. Sınıf Bilişim · 3. Hafta: Dijital Sağlık ve Dijital Kimliğim — Kendimi deniyorum cevap anahtarı
Dijital sağlığın üç boyutunu yaz ve her birine bir örnek ver.
Beden sağlığı: göz yorgunluğu, boyun-sırt ağrısı (çözüm: mola, doğru duruş). Zihin ve davranış: uyku bozukluğu, dikkat dağınıklığı (çözüm: ekran süresi planı). Duygu ve ilişkiler: siber zorbalık, kendini başkalarıyla kıyaslama (çözüm: nezaket, bir yetişkine anlatmak).
Dijital bağımlılığın iki belirtisini yaz.
Cihazı ya da oyunu bırakmak istediği hâlde bırakamamak; kullanmadığında huzursuz olmak. Ayrıca dersin, uykunun ya da aile zamanının zarar görmesi.
Dengeli bir günde uyku, hareket ve ekran süresi nasıl olmalıdır?
Uyku yaklaşık 9–11 saat; en az 1 saat ekransız hareket; eğlence amaçlı ekran süresi günde yaklaşık 2 saat ile sınırlı. Yatmadan önce ekrana bakılmaz.
Dijital kimlik nedir? Gerçek kimlik kartımızla iki farkını yaz.
Dijital kimlik: internetteki hesaplarımız ve paylaşımlarımızdan oluşan, bizi dijital dünyada temsil eden kimlik. Farklar: kimlik kartını devlet verir, dijital kimliği biz oluştururuz; kimlik kartı tektir, dijital hesap her platformda ayrı olabilir; paylaştıklarımız internette uzun süre kalabilir.
Güvenli bir kullanıcı adı ve profil için nelere dikkat etmelisin?
Gerçek ad yerine takma ad, gerçek fotoğraf yerine avatar kullanılır. Ad, okul, doğum yılı gibi ipuçları verilmez; gizlilik ayarı kapalı ya da yalnız arkadaşlara açık tutulur; güçlü şifre kullanılır.
Gizlilik ayarı neden önemlidir?
Paylaşımlarımızı kimlerin görebileceğini belirler. Herkese açık profil, tanımadığımız kişilerin bilgilerimizi ve fotoğraflarımızı görmesine yol açar.
Siber zorbalığa uğrayan bir arkadaşın için ne yaparsın?
Onu dinlerim ve yalnız olmadığını söylerim. Zorbaya karşılık vermemesini, mesajların ekran görüntüsünü saklamasını öneririm ve birlikte bir yetişkine (aile, öğretmen, rehberlik servisi) anlatırız.
# başlık · - madde · **kalın** · boş satır = yeni paragraf. Not yalnız bu tarayıcıda saklanır; başka tahtaya taşımak için Öğretmen alanındaki "Dışa aktar"ı kullanın.
Haftanın videosu
Bu hafta için hazır bir video yok. Kendi seçtiğiniz bir videoyu ekleyebilirsiniz.
Ders hazırlığı ve materyaller
Dersten önce
- Dijital kimlik kartı şablonunu çoğaltın ya da simülasyonu tahtada kullanın.
- Kısa bir dijital sağlık/teknoloji bağımlılığı farkındalık videosu seçin (EBA'da "teknoloji bağımlılığı" başlığı).
Önerilen ders akışı
- 5 dk Dikkat çekme
- 10 dk Dijital sağlığın üç boyutu
- 15 dk Bir Günüm zaman pastası + dijital bağımlılık
- 10 dk Gerçek kimlik ve dijital kimlik
- 25 dk Etkinlik: Dijital Kimlik Kartım
- 15 dk Pekiştirme ve özet
EBA materyalleri (kılavuz kitaptaki karekodlar)
Bağlantılar yeni sekmede açılır ve EBA girişi ister — tahtada öğretmen hesabınızla oturum açın. EBA bu içeriklerin başka bir sayfaya gömülmesine izin vermez.
Ders materyalleri
- Ergonomi Afişi Materyali kılavuz s. 17
- Bir Günüm Zaman Pastası Materyali kılavuz s. 19
- Teknolojinin Olumlu Olumsuz Yönleri kılavuz s. 20
- Sağlıksız Teknoloji Kullanımı Görselleri kılavuz s. 21
- Dijital Vatandaşlık Eşleştirme Materyali kılavuz s. 23
- Dijital Kimlik Kartım kılavuz s. 26
- Dijital Ayak İzi Testi kılavuz s. 27
- Dijital Vatandaş Sürükle Bırak Materyali kılavuz s. 28
Ölçme ve değerlendirme formları
Ölçme ve değerlendirme
Öz değerlendirme ve öğretmen gözlem formu; dijital kimlik kartları Frayer modeliyle de değerlendirilebilir.
Kendi içeriklerim
Her bölümün altındaki "Bu bölüme görsel ekle" ile kendi görsellerinizi ekleyin, aşağıdaki düğmeyle görselleri sunuma ayrı slayt olarak katın; "Defterime yazıyorum" bölümünde kendi ders notunuzu yazın.
Yükleniyor…
Görseller ve notlar sunucuya gönderilmez; yalnız bu tarayıcıda saklanır. Tarayıcı verisi silinirse kaybolur: düzenli olarak Dışa aktar ile yedek alın, dosyayı başka tahtada İçe aktar ile açın. Öğrenci fotoğrafı ya da kişisel bilgi içeren görsel eklemeyin (KVKK).
Sınıf ortamı
İşaretlerseniz bilgisayar gerektiren etkinliklerdeki "tahta ve kâğıtla" alternatifleri açık gelir. Simülasyonlar tek bir tahta ekranında sınıfça yapılabilecek şekilde tasarlandı. Tercih bu tarayıcıda hatırlanır.
Maarif Modeli: 1. tema künyesi
Kaynak: Bilişim Teknolojileri ve Yazılım Dersi Öğretim Programı (TYMM). Tema toplam 14 ders saati.
- Alan becerileri
- BTYAB1. Bilişim Teknolojileri Kullanma
- Kavramsal beceriler
- KB2.3. ÖzetlemeKB2.4. ÇözümlemeKB2.8. Sorgulama
- Eğilimler
- E1.1. MerakE1.2. BağımsızlıkE2.1. EmpatiE2.2. SorumlulukE2.5. OyunseverlikE3.5. Açık FikirlilikE3.7. SistematiklikE3.8. Soru SormaE3.10. Eleştirel Bakma
- Sosyal-duygusal öğrenme becerileri
- SDB1.1. Kendini Tanıma (Öz Farkındalık)SDB1.2. Kendini Düzenleme (Öz Düzenleme)SDB2.1. İletişimSDB2.2. İş BirliğiSDB2.3. Sosyal FarkındalıkSDB3.1. UyumSDB3.3. Sorumlu Karar Verme
- Değerler
- D3. ÇalışkanlıkD4. DostlukD6. DürüstlükD8. MahremiyetD10. MütevazılıkD12. SabırD13. Sağlıklı YaşamD14. SaygıD15. SevgiD16. SorumlulukD17. Tasarruf
- Okuryazarlık becerileri
- OB1. Bilgi OkuryazarlığıOB2. Dijital OkuryazarlıkOB4. Görsel Okuryazarlık
- Beceriler arası ilişkiler
- KB2.7. KarşılaştırmaKB2.8. Sorgulama
Zenginleştirme (erken kavrayanlar için)
- Aile büyükleriyle röportaj yapıp geçmişte kullanılan bir teknolojiyi sınıfa tanıtma.
- Geçmişten günümüze bir teknolojinin zaman çizelgesini benzerlik ve farklılıklarıyla hazırlama.
- Yapay zekânın tarım (ürün hastalığı tespiti, akıllı sulama) ve turizmdeki (dijital rehber) kullanımını araştırıp paylaşma.
- Dijital kimlik ve güvenli internet üzerine kısa bir podcast ya da güvenli internet kılavuzu hazırlama.
Destekleme (zorlananlar için)
- Temel kavramlar için birlikte kavram haritası çizme.
- Farklı dönemlere ait teknoloji kartlarını sıraya dizerek zaman çizelgesi kurma.
- Dijital hizmet resimlerini/kartlarını alanlarına göre bir sınıflandırma panosuna yerleştirme.
- Bilgisayar parçaları görselini adlarıyla eşleştirme.