Dijital Ayak İzi
İnternette yaptığımız her şeyin geride bir iz bıraktığını keşfediyor; aktif ve pasif ayak izini ayırıyor, dijital vatandaşlık uygulamalarını kullanım alanlarına göre grupluyoruz.
- Dijital Vatandaşlık Uygulamaları
Öğrenme çıktıları
BTY.5.1.3 Dijital vatandaşlık uygulamalarını sınıflandırabilme
- b) Dijital ayak izinin etkilerini bilişim teknolojilerinin kullanım alanları ile ilişkilendirir.
- c) Dijital vatandaşlık uygulamalarını kullanım alanlarına göre gruplandırır.
Düşünelim, konuşalım
- 1Kumda yürüyünce ayak izi kalır. İnternette "yürürken" nerede iz bırakıyoruz?
Öğretmen için: olası cevaplar
Olası cevaplar: Paylaşımlar, yorumlar, beğeniler, aramalar, oyunlar, ziyaret ettiğimiz siteler, gönderdiğimiz mesajlar.
Varılacak nokta: İnternette yaptığımız her şey iz bırakır; bunlara dijital ayak izi denir.
Cevap gelmezse: "Bir videoyu beğendiğinizde ya da bir şey aradığınızda bu bilgi bir yerde kalır mı?" diye sorun. Gerekirse: "Kalır. Arama motoru aradıklarımızı, uygulama ne zaman açtığımızı kaydeder. Bunlar bizim dijital izlerimizdir."
- 2İnternete yüklenen bir fotoğrafı silersek tamamen yok olur mu?
Öğretmen için: olası cevaplar
Olası cevaplar: Bir kısmı "evet, silinir" der. Doğru cevabı verenler ekran görüntüsünü, başkasının kaydetmesini ya da yeniden paylaşmasını söyler.
Varılacak nokta: Dijital ayak izi kalıcı olabilir; bu yüzden paylaşmadan önce düşünmeliyiz.
Cevap gelmezse: "Fotoğrafı sizden önce biri ekran görüntüsüyle kaydettiyse siz silince ne olur?" diye sorun. Gerekirse: "Sizdeki silinir ama başkasındaki kalır. Bu yüzden internete yüklenen bir şey tamamen geri alınamayabilir."
- 3Bir arkadaşınız adınızı arama motoruna yazsa neler bulabilir?
Öğretmen için: olası cevaplar
Olası cevaplar: Fotoğraflar, sosyal medya hesapları, okul sitesindeki haberler, yarışma sonuçları, oyun kullanıcı adı. Bazıları "hiçbir şey" der.
Varılacak nokta: Paylaştıklarımız ve başkalarının bizim hakkımızda paylaştıkları birleşince hakkımızda bir resim oluşur.
Cevap gelmezse: Kendi adınızla düşünün: "Benim adımı arasanız okulun sitesinde beni görebilirsiniz." Ardından sorun: "Peki bir oyunda gerçek adını kullanan biri için ne çıkar?"
- 4Konum servisi açık bir oyun, nerede olduğunuzu kimlere söylüyor olabilir?
Öğretmen için: olası cevaplar
Olası cevaplar: Oyun şirketine, reklam verenlere, oyundaki diğer oyunculara, tanımadığımız kişilere.
Varılacak nokta: Konum bilgisi pasif bir izdir; açık bırakıldığında nerede olduğumuzu istemediğimiz kişilere söyleyebilir.
Cevap gelmezse: "Haritada sizin noktanızı tanımadığınız biri görse ne olabilir?" diye sorun. Gerekirse: "Evimizin ya da okulumuzun yeri ortaya çıkar. Bu yüzden oyunlarda konum servisini kapalı tutarız."
Dijital ayak izi nedir?
İnternette yaptığımız paylaşımlar, yorumlar, beğeniler, aramalar ve ziyaret ettiğimiz yerler geride iz bırakır. Bu izlerin tamamına dijital ayak izi denir.
Aktif ayak izi bilerek bıraktığımız izdir: fotoğraf paylaşmak, yorum yazmak, form doldurmak.
Pasif ayak izi çoğu zaman farkında olmadan bıraktığımız izdir: arama geçmişi, konum bilgisi, hangi siteye ne kadar süre baktığımız, oyunda ne kadar oynadığımız.
Dijital ayak izi kalıcı olabilir: bir paylaşımı silsek bile başkaları onu kaydetmiş, ekran görüntüsünü almış ya da yeniden paylaşmış olabilir.
İzlerimi takip ediyorum
Eylemleri seçin ve yolda biriken izleri izleyin. Sonra bir paylaşımı silmeyi deneyin.
Bu etkileşimli bölüm için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.
Aktif mi, pasif mi?
Dijital vatandaşlık: interneti sorumlulukla kullanmak
Dijital vatandaş, dijital dünyada da gerçek hayattaki gibi kurallara uyan, haklarını bilen ve başkalarına saygı gösteren kişidir.
Güçlü şifre kullanır, kişisel bilgilerini korur.
Yorum yazarken ekranın öbür tarafında bir insan olduğunu unutmaz.
Emin olmadığı haberi paylaşmaz, kaynağını kontrol eder.
Başkasının fotoğrafını, yazısını izinsiz kendisininmiş gibi kullanmaz.
Ekran süresini yönetir, dijital sağlığına dikkat eder.
e-Devlet, EBA gibi hizmetleri doğru ve sorumlu kullanır.
Dijital Ayak İzi Testi ve Poster
Öğrenciler kendi internet alışkanlıklarını değerlendirir, gruplar bir kullanım alanındaki dijital vatandaşlık davranışlarını poster hâline getirir.
- Dijital Ayak İzi Testi çalışma kâğıdını bireysel olarak doldurun (EBA materyali).
- 4-5 kişilik gruplar sonuçları tartışır: hangi davranışlar güvenli, hangileri riskli?
- Her gruba bir alan verin: sosyal medya, eğitim, sağlık, çevrim içi alışveriş, oyun.
- Grup, o alanda doğru dijital vatandaşlık davranışlarını gösteren bir poster hazırlar.
- Posterler sunulur; diğer gruplar soru sorar ve yapıcı geri bildirim verir.
Kendimizi sınayalım
Bugün neler öğrendik?
- İnternette bıraktığımız izlerin tamamı dijital ayak izidir; aktif ve pasif olabilir.
- Dijital ayak izi kalıcı olabilir: paylaşmadan önce düşünmek silmekten daha güvenlidir.
- Dijital vatandaş güvenlik, nezaket, doğruluk ve emeğe saygı ilkeleriyle hareket eder.
- dijital ayak izi
- aktif iz
- pasif iz
- dijital vatandaşlık
- kalıcılık
Gelecek derse hazırlık
Ailenizle birlikte evde kullandığınız dijital hizmetleri listeleyin (e-Devlet, EBA, e-Nabız, bankacılık…). Hangi alana ait olduklarını yazın.
Defterime yazıyorum
Sınavdan önce tekrar etmek için defterine yaz. Başlığı ve tarihi unutma!
1. Dijital ayak izi
İnternette yaptığımız paylaşımlar, yorumlar, beğeniler, aramalar ve ziyaret ettiğimiz yerler geride iz bırakır. Bu izlerin tamamına dijital ayak izi denir.
| Aktif iz (bilerek bıraktığımız) | Pasif iz (farkında olmadan bıraktığımız) |
|---|---|
| Doğum günü fotoğrafı paylaşmak | Arama motorunun arama geçmişini kaydetmesi |
| Bir videoya yorum yazmak | Oyunun konum bilgisini alması |
| Anket ya da form doldurmak | Sitenin ne kadar süre kaldığımızı ölçmesi |
| Bir gönderiyi beğenmek | Uygulamanın hangi saatlerde açıldığını kaydetmesi |
2. Dijital ayak izinin kalıcılığı ve etkileri
Dijital ayak izi kalıcı olabilir: bir paylaşımı silsek bile başkaları onu kaydetmiş, ekran görüntüsünü almış ya da yeniden paylaşmış olabilir. Bugün yaptığımız bir paylaşım yıllar sonra okul, iş ya da arkadaşlık ilişkilerimizi etkileyebilir.
- Sosyal medyada: paylaşılan fotoğraf ve yorumlar hakkımızda fikir oluşturur.
- Oyunlarda: konum ve oyun süresi kaydedilir; tanımadığımız kişiler bizi bulabilir.
- Alışverişte: baktığımız ürünler kaydedilir, bize reklam olarak geri döner.
- Aramalarda: arama geçmişimiz ilgi alanlarımızı ortaya koyar.
Dikkat: Paylaşmadan önce dört soru sor: Doğru mu? Gerekli mi? Kimseyi üzer mi? Benim hakkımda ne söyler?
3. Dijital vatandaşlık
Dijital vatandaş, dijital dünyada da gerçek hayattaki gibi kurallara uyan, haklarını bilen ve başkalarına saygı gösteren kişidir. Dijital vatandaşlık, interneti güvenli, saygılı ve sorumlu kullanmaktır.
| İlke | Dijital vatandaş ne yapar? |
|---|---|
| Güvenlik | Güçlü şifre kullanır, kişisel bilgilerini korur. |
| Nezaket | Yorum yazarken ekranın öbür tarafında bir insan olduğunu unutmaz. |
| Doğruluk | Emin olmadığı haberi paylaşmaz, kaynağını kontrol eder. |
| Emeğe saygı | Başkasının fotoğrafını, yazısını izinsiz kendisininmiş gibi kullanmaz. |
| Denge | Ekran süresini yönetir, dijital sağlığına dikkat eder. |
| Hak ve sorumluluk | e-Devlet, EBA gibi hizmetleri doğru ve sorumlu kullanır. |
4. Bir sorunla karşılaşırsam kimden yardım isterim?
- Aile bireylerim
- Öğretmenlerim ve okul rehberlik servisi
- Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK) — internette karşılaşılan zararlı içerik ve güvenlik sorunları için başvurulabilecek resmî kurum.
- İnternetteki bütün izlerim = dijital ayak izim (aktif + pasif).
- Silmek her zaman yok etmek değildir: paylaşmadan önce düşünürüm.
- Dijital vatandaş: güvenlik, nezaket, doğruluk, emeğe saygı, denge.
- Dijital ayak izi nedir?
- Aktif ve pasif ayak izine ikişer örnek yaz.
- Paylaştığın bir fotoğrafı sildiğinde neden tamamen yok olmayabilir?
- Paylaşmadan önce sorman gereken dört soru nedir?
- Dijital vatandaş kime denir? Dört ilkesini yaz.
- Oyunda konum bilgisini paylaşmak neden risklidir?
- İnternette bir sorunla karşılaşırsan kimlerden yardım isteyebilirsin?
Kendimi deniyorum — cevap anahtarı (yalnız öğretmen)
5. Sınıf Bilişim · 4. Hafta: Dijital Ayak İzi — Kendimi deniyorum cevap anahtarı
Dijital ayak izi nedir?
İnternette yaptığımız paylaşım, yorum, beğeni, arama ve ziyaretlerin geride bıraktığı izlerin tamamı.
Aktif ve pasif ayak izine ikişer örnek yaz.
Aktif (bilerek): doğum günü fotoğrafı paylaşmak, bir videoya yorum yazmak (form doldurmak, beğenmek). Pasif (farkında olmadan): arama motorunun arama geçmişini kaydetmesi, oyunun konum bilgisini alması.
Paylaştığın bir fotoğrafı sildiğinde neden tamamen yok olmayabilir?
Biz silmeden önce başkaları onu kaydetmiş, ekran görüntüsünü almış ya da yeniden paylaşmış olabilir. Dijital ayak izi kalıcı olabilir.
Paylaşmadan önce sorman gereken dört soru nedir?
Doğru mu? Gerekli mi? Kimseyi üzer mi? Benim hakkımda ne söyler?
Dijital vatandaş kime denir? Dört ilkesini yaz.
Dijital vatandaş: dijital dünyada kurallara uyan, haklarını bilen ve başkalarına saygı gösteren kişi. İlkeler: güvenlik, nezaket, doğruluk, emeğe saygı (denge, hak ve sorumluluk da sayılabilir).
Oyunda konum bilgisini paylaşmak neden risklidir?
Nerede olduğumuzu tanımadığımız kişiler öğrenebilir; evimizin ve okulumuzun yeri ortaya çıkabilir.
İnternette bir sorunla karşılaşırsan kimlerden yardım isteyebilirsin?
Ailemden, öğretmenlerimden ve okul rehberlik servisinden. Zararlı içerik ve güvenlik sorunlarında Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK).
# başlık · - madde · **kalın** · boş satır = yeni paragraf. Not yalnız bu tarayıcıda saklanır; başka tahtaya taşımak için Öğretmen alanındaki "Dışa aktar"ı kullanın.
Haftanın videosu
Bu hafta için hazır bir video yok. Kendi seçtiğiniz bir videoyu ekleyebilirsiniz.
Ders hazırlığı ve materyaller
Dersten önce
- Dijital Ayak İzi Testi çalışma kâğıdını çoğaltın.
- Poster için renkli karton ve kalem hazırlayın.
Önerilen ders akışı
- 5 dk Dikkat çekme
- 10 dk Dijital ayak izi nedir?
- 15 dk Simülasyon + aktif/pasif oyunu
- 10 dk Dijital vatandaşlık kartları
- 30 dk Etkinlik: test ve poster
- 10 dk Pekiştirme
EBA materyalleri (kılavuz kitaptaki karekodlar)
Bağlantılar yeni sekmede açılır ve EBA girişi ister — tahtada öğretmen hesabınızla oturum açın. EBA bu içeriklerin başka bir sayfaya gömülmesine izin vermez.
Ders materyalleri
- Dijital Vatandaşlık Eşleştirme Materyali kılavuz s. 23
- Dijital Kimlik Kartım kılavuz s. 26
- Dijital Ayak İzi Testi kılavuz s. 27
- Dijital Vatandaş Sürükle Bırak Materyali kılavuz s. 28
Ölçme ve değerlendirme formları
Ölçme ve değerlendirme
Posterleri dereceli puanlama anahtarı ile (kavram doğruluğu, açıklayıcılık, görsel düzen) değerlendirin; Frayer modeli ile kavram anlaşılmasını ölçün.
Kendi içeriklerim
Her bölümün altındaki "Bu bölüme görsel ekle" ile kendi görsellerinizi ekleyin, aşağıdaki düğmeyle görselleri sunuma ayrı slayt olarak katın; "Defterime yazıyorum" bölümünde kendi ders notunuzu yazın.
Yükleniyor…
Görseller ve notlar sunucuya gönderilmez; yalnız bu tarayıcıda saklanır. Tarayıcı verisi silinirse kaybolur: düzenli olarak Dışa aktar ile yedek alın, dosyayı başka tahtada İçe aktar ile açın. Öğrenci fotoğrafı ya da kişisel bilgi içeren görsel eklemeyin (KVKK).
Sınıf ortamı
İşaretlerseniz bilgisayar gerektiren etkinliklerdeki "tahta ve kâğıtla" alternatifleri açık gelir. Simülasyonlar tek bir tahta ekranında sınıfça yapılabilecek şekilde tasarlandı. Tercih bu tarayıcıda hatırlanır.
Maarif Modeli: 1. tema künyesi
Kaynak: Bilişim Teknolojileri ve Yazılım Dersi Öğretim Programı (TYMM). Tema toplam 14 ders saati.
- Alan becerileri
- BTYAB1. Bilişim Teknolojileri Kullanma
- Kavramsal beceriler
- KB2.3. ÖzetlemeKB2.4. ÇözümlemeKB2.8. Sorgulama
- Eğilimler
- E1.1. MerakE1.2. BağımsızlıkE2.1. EmpatiE2.2. SorumlulukE2.5. OyunseverlikE3.5. Açık FikirlilikE3.7. SistematiklikE3.8. Soru SormaE3.10. Eleştirel Bakma
- Sosyal-duygusal öğrenme becerileri
- SDB1.1. Kendini Tanıma (Öz Farkındalık)SDB1.2. Kendini Düzenleme (Öz Düzenleme)SDB2.1. İletişimSDB2.2. İş BirliğiSDB2.3. Sosyal FarkındalıkSDB3.1. UyumSDB3.3. Sorumlu Karar Verme
- Değerler
- D3. ÇalışkanlıkD4. DostlukD6. DürüstlükD8. MahremiyetD10. MütevazılıkD12. SabırD13. Sağlıklı YaşamD14. SaygıD15. SevgiD16. SorumlulukD17. Tasarruf
- Okuryazarlık becerileri
- OB1. Bilgi OkuryazarlığıOB2. Dijital OkuryazarlıkOB4. Görsel Okuryazarlık
- Beceriler arası ilişkiler
- KB2.7. KarşılaştırmaKB2.8. Sorgulama
Zenginleştirme (erken kavrayanlar için)
- Aile büyükleriyle röportaj yapıp geçmişte kullanılan bir teknolojiyi sınıfa tanıtma.
- Geçmişten günümüze bir teknolojinin zaman çizelgesini benzerlik ve farklılıklarıyla hazırlama.
- Yapay zekânın tarım (ürün hastalığı tespiti, akıllı sulama) ve turizmdeki (dijital rehber) kullanımını araştırıp paylaşma.
- Dijital kimlik ve güvenli internet üzerine kısa bir podcast ya da güvenli internet kılavuzu hazırlama.
Destekleme (zorlananlar için)
- Temel kavramlar için birlikte kavram haritası çizme.
- Farklı dönemlere ait teknoloji kartlarını sıraya dizerek zaman çizelgesi kurma.
- Dijital hizmet resimlerini/kartlarını alanlarına göre bir sınıflandırma panosuna yerleştirme.
- Bilgisayar parçaları görselini adlarıyla eşleştirme.