5. Sınıf · 7. Hafta 26–30 Ekim 2026 1. Tema · Bilişim Teknolojilerinin Hayatımızdaki Yeri

Veri, Depolama ve Dosya Düzeni

Bilgisayar parçalarının birbirleriyle ilişkisini, verinin ölçü birimlerini ve depolama araçlarını öğreniyor; dosya ve klasörleri düzenliyor, sıkıştırmanın neden işe yaradığını görüyoruz.

Bilgisayar Sistemlerinin Kullanımı
Dosya ve Klasör Yönetimi

Öğrenme çıktıları

BTY.5.1.5 Bilgisayar sistemlerini çözümleyebilme

b) Bilgisayar sistemlerinin temel bileşenleri arasındaki ilişkileri belirler.

BTY.5.1.6 Dosya ve klasör yönetimi ile ilgili temel işlemlerle çalışabilme

a) Temel dosya ve klasör düzenleme işlemlerini belirler.
b) Temel dosya ve klasör düzenleme işlemlerini kullanır.
c) Dosya ve klasör sıkıştırma işlemlerini verimlilik kapsamında değerlendirir.

Cumhuriyet Bayramı

Dikkat Çekme

Düşünelim, konuşalım

1
Bir fotoğraf 2 MB, bir diğeri 5 MB. Aradaki farkın sebebi ne olabilir?

Öğretmen için: olası cevaplar

Olası cevaplar: Fotoğraf daha büyük, daha net (çözünürlüğü yüksek), daha renkli; farklı telefonla çekilmiş.

Varılacak nokta: Verinin büyüklüğü ölçü birimleriyle ölçülür; daha çok piksel ve ayrıntı daha çok veri demektir.

Cevap gelmezse: "Bir kitapta daha çok sayfa varsa ne olur?" benzetmesini yapın. Gerekirse: "Daha net bir fotoğrafın içinde daha çok küçük renkli kare (piksel) vardır. Her biri veri olduğu için dosya büyür."
2
Masaüstü dosyalarla dolu bir bilgisayarda aradığınızı bulmak kolay mı?

Öğretmen için: olası cevaplar

Olası cevaplar: "Hayır, zor", "Bulamıyoruz, karışık"; bazıları "arama yaparım" der.

Varılacak nokta: Dosyalar anlamlı adlarla ve klasörlerde düzenlenirse aradığımızı kolayca buluruz.

Cevap gelmezse: "Odanız dağınıkken bir çorabı bulmak mı kolay, çekmecelere yerleştirilmişken mi?" diye sorun. Gerekirse: "Klasörler çekmece gibidir; dosyaları gruplarsak hemen buluruz."
3
.jpg, .mp3 gibi dosya uzantılarını hiç fark ettiniz mi? Ne anlama geliyorlar?

Öğretmen için: olası cevaplar

Olası cevaplar: Bazıları görmüştür: ".jpg resim", ".mp3 şarkı". Bir kısmı hiç fark etmemiştir.

Varılacak nokta: Uzantı, dosyanın türünü ve hangi programla açılacağını söyler.

Cevap gelmezse: Bilgisayarda birkaç dosya adını gösterin ve sorun: "Adının sonundaki noktadan sonraki kısım farklı. Hangisi müzik olabilir?" Gerekirse: ".mp3 ses dosyasıdır, .jpg resimdir. Bu kısma uzantı denir."
4
Telefonunuzun hafızası doldu. Ne yaparsınız?

Öğretmen için: olası cevaplar

Olası cevaplar: Gereksiz fotoğraf ve videoları silerim, uygulama silerim, buluta yüklerim, bilgisayara aktarırım.

Varılacak nokta: Depolama alanı sınırlıdır; dosyaları silmek, başka depolama araçlarına taşımak ya da sıkıştırmak yer açar.

Cevap gelmezse: "En çok yer kaplayan şey hangisi: bir mesaj mı, bir video mu?" diye sorun. Gerekirse: "Video. Önce gereksiz büyük dosyaları silebilir ya da buluta veya bilgisayara taşıyabiliriz."

Konu

Veri boyutu merdiveni

Uzunluğu metreyle, ağırlığı kilogramla ölçeriz. Dijital verinin de ölçü birimleri vardır.

Bu etkileşimli bölüm için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.

EBA materyali Veri Boyutu Merdiveni Materyali EBA'da aç

Konu

Depolama araçlarını karşılaştıralım

Araç	Nerede?	Kapasite	Hız	Ne zaman kullanılır?
Sabit disk (HDD)	Bilgisayarın içinde	Çok yüksek (TB)	Orta	Çok sayıda dosyayı ucuza saklamak
SSD	Bilgisayarın içinde	Yüksek (GB–TB)	Çok hızlı	Bilgisayarın hızlı açılması, programlar
USB bellek	Taşınabilir	Orta (GB)	Orta	Dosyayı bir bilgisayardan diğerine taşımak
Bulut depolama	İnternetteki sunucular	Değişken	İnternete bağlı	Her yerden erişmek, yedeklemek

Konu

RAM ile depolama aynı şey değildir! RAM çalışan programları geçici tutar ve elektrik kesilince boşalır. Depolama (SSD/HDD) dosyaları kalıcı saklar. Bu yüzden çalışmamızı kaydetmezsek kaybederiz.

Konu

Piksellerle gizli resim

Bir resim aslında küçük renkli karelerden (piksellerden) oluşur. Kodları okuyarak gizli resmi ortaya çıkarın.

Bu etkileşimli bölüm için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.

Konu

Dağınık masaüstünü düzenleyelim

Dosya bilgisayarda saklanan her bir belge, resim, ses ya da programdır. Klasör dosyaları gruplamaya yarayan kutudur.

Bu etkileşimli bölüm için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.

Görevleri sırayla yapın. Dosyaya dokunarak seçin, klasörü açmak için çift dokunun.

EBA materyali Karışık Masaüstü Görseli EBA'da aç

Konu

Dosya uzantıları

Dosya adının sonundaki uzantı, dosyanın türünü ve hangi programla açılacağını söyler.

EBA materyali Dosya Uzantıları Posteri EBA'da aç

Konu

Bellek doldu: sıkıştırma

Sıkıştırma, dosyaları daha az yer kaplayacak biçimde paketlemektir. Aktarımı hızlandırır, yer kazandırır.

Bu etkileşimli bölüm için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.

EBA materyali Verileri Sıkıştırma EBA'da aç

Etkinlik 1

Dosya İşlemleri Uygulaması

20 dk Bireysel / eşli

Öğrenciler görev listesine göre klasör oluşturma, taşıma, yeniden adlandırma, silme ve arama işlemlerini yapar.

Önce tahtadaki simülasyonda görevleri birlikte yapın.
BT sınıfında öğrenciler kendi bilgisayarlarında "Okul" klasörü ve içinde ders klasörleri oluşturur.
Dosyalara anlamlı ad verin: ör. fen_odevi_2026-10-28.
Bir dosyayı sıkıştırıp boyutunu karşılaştırın.

EBA materyali Dosya İşlemleri Görseli EBA'da aç

Öğrenci bilgisayarı yoksa: tahta ve kâğıtla

Tahtadaki Dosya gezgini simülasyonunda öğrenciler sırayla görev yapar (klasör aç, taşı, yeniden adlandır). Masada da oynanabilir: kâğıt "dosya" kartları ve zarf "klasörler" ile dağınık bir masaüstünü düzenleyin; karta uzantı yazın (.jpg, .mp3).

EBA

Bu haftanın diğer EBA materyalleri

Karekodu telefonla okutun ya da karta dokunun. EBA materyalleri EBA girişi ister ve yeni sekmede açılır.

EBA materyali Bilgisayar Sistemlerini Çözümlüyorum EBA'da aç

EBA materyali Yapay Zekâ Kelime Bulmacası Materyali EBA'da aç

Pekiştirme

Kendimizi sınayalım

Özet

Bugün neler öğrendik?

Veri birimleri: bit → bayt → KB → MB → GB → TB (1 bayt = 8 bit, sonrakiler 1024'er kat).
RAM geçici, SSD/HDD kalıcı bellektir; bulut depolama internetteki sunuculardadır.
Anlamlı adlar ve klasörler dosyaları kolay bulmamızı sağlar; uzantı dosyanın türünü söyler.
Sıkıştırma dosyaların daha az yer kaplamasını sağlar.

bit
bayt
RAM
SSD
bulut
dosya
klasör
uzantı
sıkıştırma

Gelecek derse hazırlık

Bir dergi, afiş ya da davetiye bulun ve getirin. Üzerindeki görseller fotoğraf mı, çizim mi, resim mi?

Ders notu

Defterime yazıyorum

Sınavdan önce tekrar etmek için defterine yaz. Başlığı ve tarihi unutma!

5. Sınıf Bilişim · 7. Hafta: Veri, Depolama ve Dosya DüzeniTarih: ....../....../20....

1. Veri ve ölçü birimleri

Bilgisayar her şeyi 0 ve 1'lerle saklar. Uzunluğu metreyle ölçtüğümüz gibi verinin büyüklüğünü de birimlerle ölçeriz.

Birim	Eşitlik	Yaklaşık ne sığar?
Bit	En küçük birim (0 ya da 1)	Bir anahtarın açık/kapalı durumu
Bayt (B)	1 bayt = 8 bit	Bir harf
Kilobayt (KB)	1 KB = 1024 bayt	Kısa bir yazı
Megabayt (MB)	1 MB = 1024 KB	Bir fotoğraf, bir şarkı
Gigabayt (GB)	1 GB = 1024 MB	Bir film
Terabayt (TB)	1 TB = 1024 GB	Yüzlerce film

Dikkat: Sıralama küçükten büyüğe: bit → bayt → KB → MB → GB → TB. Bayttan sonraki her birim bir öncekinin 1024 katıdır.

2. Bileşenler arasındaki ilişki: RAM ve depolama

Bir programı açtığımızda program depolamadan RAM'e yüklenir, işlemci onu RAM'den okuyarak çalıştırır. Kaydet'e bastığımızda çalışmamız RAM'den depolama birimine yazılır.

RAM (bellek)	Depolama (SSD/HDD)
Geçici saklar	Kalıcı saklar
Elektrik kesilince içi boşalır	Bilgisayar kapansa da silinmez
Çok hızlıdır	RAM'den yavaştır
Çalışan programlar ve açık dosyalar	Kaydedilmiş dosyalar ve kurulu programlar

Dikkat: Çalışmamızı kaydetmezsek elektrik kesildiğinde kaybederiz.

3. Depolama araçları

Araç	Nerede?	Kapasite	Hız	Ne zaman kullanılır?
Sabit disk (HDD)	Bilgisayarın içinde	Çok yüksek (TB)	Orta	Çok sayıda dosyayı ucuza saklamak
SSD	Bilgisayarın içinde	Yüksek (GB–TB)	Çok hızlı	Bilgisayarın ve programların hızlı açılması
USB bellek	Taşınabilir	Orta (GB)	Orta	Dosyayı bir bilgisayardan diğerine taşımak
Bulut depolama	İnternetteki sunucular	Değişken	İnternete bağlı	Her yerden erişmek, yedeklemek

4. Piksel

Ekrandaki bir resim aslında çok küçük renkli karelerden oluşur. Bu karelerin her birine piksel denir. Bilgisayar her pikselin rengini sayılarla saklar.

5. Dosya ve klasör

Dosya: Bilgisayarda saklanan her bir belge, resim, ses, video ya da programdır.
Klasör: Dosyaları gruplamaya yarayan kutudur. Klasörün içinde başka klasörler de olabilir.

İşlem	Ne yapar?
Oluşturmak	Yeni dosya ya da klasör açmak
Adlandırmak / yeniden adlandırmak	Dosyaya anlamlı bir ad vermek
Kopyalamak	Aslı yerinde kalırken bir benzerini başka yere koymak
Taşımak	Dosyayı bir yerden alıp başka yere koymak (aslı eski yerde kalmaz)
Silmek	Dosyayı çöp kutusuna göndermek
Aramak	Dosyayı adıyla bulmak

Örnek: Anlamlı dosya adı: fen_odevi_2026-10-28. "Yeni Belge (3)" gibi adlar dosyayı bulmayı zorlaştırır.

6. Dosya uzantıları

Dosya adının sonundaki noktadan sonra gelen kısma uzantı denir. Uzantı dosyanın türünü ve hangi programla açılacağını söyler.

Uzantı	Dosya türü
.txt	Düz metin
.odt / .docx	Kelime işlemci belgesi
.jpg / .png	Resim
.mp3 / .ogg	Ses (müzik)
.mp4	Video
.pdf	Yazdırılmaya hazır belge
.zip	Sıkıştırılmış dosya

7. Sıkıştırma

Sıkıştırma, dosya ve klasörleri daha az yer kaplayacak biçimde paketlemektir (ör. .zip). Sıkıştırılmış dosya açılınca (arşivden çıkarılınca) aslına döner.

Depolama alanı kazandırır (dolu bir USB belleğe dosya sığdırmak).
Dosyaların internetten daha hızlı gönderilmesini sağlar.
Birçok dosyayı tek pakette toplar.

Unutma!

bit → bayt → KB → MB → GB → TB (1 bayt = 8 bit).
RAM geçici, SSD/HDD kalıcı; kaydetmezsem kaybederim.
Uzantı dosyanın türünü söyler; sıkıştırma yer ve zaman kazandırır.

Kendimi deniyorum

Veri ölçü birimlerini küçükten büyüğe sırala. 1 bayt kaç bittir?
RAM ile SSD arasındaki üç farkı yaz.
Dosyayı başka bir bilgisayara taşımak ve her yerden erişmek için hangi depolama araçlarını seçersin?
Piksel nedir?
Dosya ile klasör arasındaki fark nedir? Kopyalama ile taşıma arasındaki fark nedir?
.mp3, .jpg, .pdf ve .zip uzantılı dosyalar hangi türdendir?
Sıkıştırmanın iki yararını yaz.

Kendimi deniyorum — cevap anahtarı (yalnız öğretmen)

5. Sınıf Bilişim · 7. Hafta: Veri, Depolama ve Dosya Düzeni — Kendimi deniyorum cevap anahtarı

Veri ölçü birimlerini küçükten büyüğe sırala. 1 bayt kaç bittir?
Bit → bayt → KB → MB → GB → TB. 1 bayt = 8 bit.
RAM ile SSD arasındaki üç farkı yaz.
RAM geçici, SSD kalıcı saklar; RAM'in içi elektrik kesilince boşalır, SSD'deki dosyalar silinmez; RAM çok daha hızlıdır. (Ayrıca: RAM'de çalışan programlar, SSD'de kaydedilmiş dosyalar durur.)
Dosyayı başka bir bilgisayara taşımak ve her yerden erişmek için hangi depolama araçlarını seçersin?
Taşımak için USB bellek, her yerden erişmek için bulut depolama.
Piksel nedir?
Ekrandaki resmi oluşturan, çok küçük renkli karelerin her biri. Bilgisayar her pikselin rengini sayılarla saklar.
Dosya ile klasör arasındaki fark nedir? Kopyalama ile taşıma arasındaki fark nedir?
Dosya belge, resim, ses gibi saklanan her bir içeriktir; klasör dosyaları gruplayan kutudur. Kopyalamada asıl dosya yerinde kalır ve bir benzeri oluşur; taşımada dosya eski yerinden alınıp yeni yere konur.
.mp3, .jpg, .pdf ve .zip uzantılı dosyalar hangi türdendir?
.mp3: ses; .jpg: resim; .pdf: yazdırılmaya hazır belge; .zip: sıkıştırılmış dosya.
Sıkıştırmanın iki yararını yaz.
Depolama alanı kazandırır; dosyaların internetten daha hızlı gönderilmesini sağlar. (Ayrıca birçok dosyayı tek pakette toplar.)

Video

Haftanın videosu

Bu hafta için hazır bir video yok. Kendi seçtiğiniz bir videoyu ekleyebilirsiniz.

Yalnız öğretmen

Ders hazırlığı ve materyaller

Dersten önce

Karışık masaüstü görselini ve Dosya Uzantıları posterini EBA'dan açın.
Sıkıştırma gösterisi için bir poşet ve gazete kâğıdı getirin.
Piksel çalışma kâğıtlarını çoğaltın.

Önerilen ders akışı

5 dk Dikkat çekme
15 dk Veri boyutu merdiveni + depolama
15 dk Piksellerle gizli resim
20 dk Dosya ve klasör düzeni + uzantılar
10 dk Sıkıştırma
15 dk Pekiştirme + tema sonu değerlendirme

EBA materyalleri (kılavuz kitaptaki karekodlar)

Bağlantılar yeni sekmede açılır ve EBA girişi ister — tahtada öğretmen hesabınızla oturum açın. EBA bu içeriklerin başka bir sayfaya gömülmesine izin vermez.

Ders materyalleri

Ölçme ve değerlendirme formları

Ölçme ve değerlendirme

Öğretmen gözlem formu; dosya işlemleri görev listesini kontrol listesi olarak kullanın. Tema sonu değerlendirme formları EBA materyallerindedir.

Kendi içeriklerim

Her bölümün altındaki "Bu bölüme görsel ekle" ile kendi görsellerinizi ekleyin, aşağıdaki düğmeyle görselleri sunuma ayrı slayt olarak katın; "Defterime yazıyorum" bölümünde kendi ders notunuzu yazın.

Yükleniyor…

Görseller ve notlar sunucuya gönderilmez; yalnız bu tarayıcıda saklanır. Tarayıcı verisi silinirse kaybolur: düzenli olarak Dışa aktar ile yedek alın, dosyayı başka tahtada İçe aktar ile açın. Öğrenci fotoğrafı ya da kişisel bilgi içeren görsel eklemeyin (KVKK).

Sınıf ortamı

Sınıfımda öğrenci bilgisayarı yok

İşaretlerseniz bilgisayar gerektiren etkinliklerdeki "tahta ve kâğıtla" alternatifleri açık gelir. Simülasyonlar tek bir tahta ekranında sınıfça yapılabilecek şekilde tasarlandı. Tercih bu tarayıcıda hatırlanır.

Maarif Modeli: 1. tema künyesi

Kaynak: Bilişim Teknolojileri ve Yazılım Dersi Öğretim Programı (TYMM). Tema toplam 14 ders saati.

Alan becerileri: BTYAB1. Bilişim Teknolojileri Kullanma
Kavramsal beceriler: KB2.3. ÖzetlemeKB2.4. ÇözümlemeKB2.8. Sorgulama
Eğilimler: E1.1. MerakE1.2. BağımsızlıkE2.1. EmpatiE2.2. SorumlulukE2.5. OyunseverlikE3.5. Açık FikirlilikE3.7. SistematiklikE3.8. Soru SormaE3.10. Eleştirel Bakma
Sosyal-duygusal öğrenme becerileri: SDB1.1. Kendini Tanıma (Öz Farkındalık)SDB1.2. Kendini Düzenleme (Öz Düzenleme)SDB2.1. İletişimSDB2.2. İş BirliğiSDB2.3. Sosyal FarkındalıkSDB3.1. UyumSDB3.3. Sorumlu Karar Verme
Değerler: D3. ÇalışkanlıkD4. DostlukD6. DürüstlükD8. MahremiyetD10. MütevazılıkD12. SabırD13. Sağlıklı YaşamD14. SaygıD15. SevgiD16. SorumlulukD17. Tasarruf
Okuryazarlık becerileri: OB1. Bilgi OkuryazarlığıOB2. Dijital OkuryazarlıkOB4. Görsel Okuryazarlık
Beceriler arası ilişkiler: KB2.7. KarşılaştırmaKB2.8. Sorgulama

Zenginleştirme (erken kavrayanlar için)

Aile büyükleriyle röportaj yapıp geçmişte kullanılan bir teknolojiyi sınıfa tanıtma.
Geçmişten günümüze bir teknolojinin zaman çizelgesini benzerlik ve farklılıklarıyla hazırlama.
Yapay zekânın tarım (ürün hastalığı tespiti, akıllı sulama) ve turizmdeki (dijital rehber) kullanımını araştırıp paylaşma.
Dijital kimlik ve güvenli internet üzerine kısa bir podcast ya da güvenli internet kılavuzu hazırlama.

Destekleme (zorlananlar için)

Temel kavramlar için birlikte kavram haritası çizme.
Farklı dönemlere ait teknoloji kartlarını sıraya dizerek zaman çizelgesi kurma.
Dijital hizmet resimlerini/kartlarını alanlarına göre bir sınıflandırma panosuna yerleştirme.
Bilgisayar parçaları görselini adlarıyla eşleştirme.